Tim Briggs, 2011’den beri Bebek Baylan’ın Executive Şefi olarak görev yapıyor. Paris’te ünlü Fransız Şef Alain Ducasse ile birlikte çalışıyorken İstanbul’a ilk kez 2008’de Istanbul Culinary Institute’ta bir seminer vermek üzere gelmiş. Alain Ducasse ile yaklaşık 6 yıl çalışmış ve onunla birlikte Brezilya ve Filipinler gibi dünyanın farklı ülkelerine gitmiş. 2011 yılında ise Bebek Baylan’ı, pastanenin yanı sıra güzel bir restoran olarak yeniden yaratma misyonunu üstlenmişler. 2011’de düzenli olarak İstanbul’a gelmeye başlamışlar ve Alain Ducasse ile birlikte projeyi yaratmışlar. Tasarımdan tabak, çatal, bıçak ve kaşıklara, menüden personelin eğitilmesine kadar her şeyle baştan sona ilgilenmişler.

2011’in sonunda, Tim Briggs Bebek Baylan’ın Executive Şefi olmuş ve İstanbul’a taşınmış. Bu özel yeri, daha da büyülü hale getirerek geleceğe taşıma görevinin liderliğini üstlenmiş. Hem tarihine, mirasına ve klasik tatlarına saygı duyarak hem de insanların yaşamlarına yenilik getirme ve kültürleri kaynaştırma misyonunu sürdürerek… Şef Tim Briggs, pastane imajının yanı sıra insanların Baylan’ı iyi yemek yemek ve güzel vakit geçirmek için bir yer olarak düşünmesini sağlamanın heyecan verici bir iş olduğunu söylüyor: “Biz buraya misafirlerimize farklı bir şeyler sunmak için geldik. Türk tatlarını farklı bir şekilde servis etmek, farklı teknikler kullanarak yemek pişirmek için. Benim için en önemli şey, herkesin buradan çıktıktan sonra iyi bir şeyler hatırlaması. Çok güzel, sessiz ve rahat bir ambiyansta, keyif almak için, örneğin bir kadeh şarap eşliğinde yemek yemeleri… İşimiz insanları mutlu etmek.”

İstanbul’da biri Kadıköy diğeri ise Bebek’te olmak üzere iki Baylan var. Boğaz’ın güzel ve popüler bir semti olan Bebek’teki Baylan, farklı tarzlardaki dört bölümden oluşuyor. “Alt kat iyi yemek, iyi servis ve iyi ambiyansın olduğu bir restoran. Orta kat modern Avrupai bir kafe, “salon de thé” gibi, üst kat ise insanların yemekten önce içki içebilecekleri ve rahatlayabilecekleri bir bar ambiyansına sahip. Ayrıca bir de Cevdetpaşa Caddesi’ne bakan mağazamız var.” diye anlatıyor Şef Tim Briggs. Bebek’i çok sevdiğini de ekliyor: “Bence Bebek çok özel bir yer. Dünyada böyle başka bir yer olduğunu gerçekten zannetmiyorum.”

Baylan, modern Türkiye Cumhuriyeti’yle yaşıt. 1923’te kurulmuş. Avrupai bir pastane olarak, Avrupa tatlarını ve pastane kültürünü İstanbullulara tanıtmış. İstanbul’daki ilk pastane olmasa da şehrin günümüze kadar açık kalmayı başarmış en eski pastanesi… İlk önce Beyoğlu’nda “Loryan” ismiyle kurulmuş ve 1934’te Türkçe “Baylan” ismini almış. 1967’ye dek açık kalan Beyoğlu Baylan, 1950 ve 60’larda Atilla İlhan, Behçet Necatigil, Haldun Taner, Orhan Kemal, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Sait Faik Abasıyanık, Cemal Süreya ve Peyami Safa gibi birçok ünlü yazar ve şair için önemli bir buluşma noktasıymış. Baylan’da buluşurlar, şiirlerini, öykülerini okurlar, yeni fikir ve dünya görüşleri üstüne tartışırlarmış. Tabii, lezzetli pastaların, milföylerin, kahve ve çayların da tadını çıkarırlarmış.

Filip Lenas’ın oğlu Harry Lenas işi Beyoğlu Baylan’da öğrenmiş ve babasının tutkusunu paylaşarak 1950’lerde Avrupa tarzı pastacılık ve çikolatacılık üstüne eğitim almak için Avrupa’ya gitmiş. Türkiye’nin ilk “akademisyen pastacısı” olarak İstanbul’a döndüğünde, beraberinde birçok yeniliği de getirmiş. 1950’lerde, İstanbul’a espresso ve cappuccino’yu ilk tanıtan, ilk gerçek peynirli tostu, İtalyan usulü dondurmayı ve milkshake’i yapan oymuş. İstanbullular birçok Avrupa tarzı tatlı ve pastayı ilk kez onun sayesinde tatmış. Baylan’ın ünlü “Kup Griye”si de onun icadı. İki çeşit dondurma, karamel sosu ve bal ile birlikte kavrulmuş bademle yapılıyor. Bu tatlı, adını Fransızcada kavrulmuş anlamına gelen “grillé” kelimesinden almış.

Fransız bir şef olarak, Filip ve Harry Lenas’ın adımlarını takip eden Tim Briggs, onların mirasının temsilcisi olarak, kültürleri bir araya getirmeye ve insanlara denemeleri için yeni lezzetler sunmaya devam ediyor. Baylan 2009’dan beri Altınmarka bünyesinde varlığını sürdürüyor ve onların desteği sayesinde 2010’da açılan Bebek Baylan, Şef Tim Briggs’in liderliğinde heyecan verici ve etkileyici yeni bir yolculuğa çıkmış.

Baylan’da çalışmaktan gurur duyduğunu ifade eden Tim Briggs, buranın neden büyülü bir yer olduğunu şöyle açıklıyor: “Baylan ismi İstanbul’da çok özel bir yere sahip. Bence hem geçmişte hem de bugün, bir mekanı devam ettirmek gerçekten çok zor bir iş. En önemlisi, aynı standartları koruyabilmek, tatmaya, yeni fikir ve tatlar bulmaya hiç durmadan devam etmek. Burada yaptığımız iş herkesi mutlu ediyor. Bir şef olarak, insanların benimle Baylan’la ilgili anılarını paylaşması beni mutlu ediyor. Baylan gerçekten de çok ünlü bir yer. İnsanlar 1940, 50 ve 60’lardaki Baylan’la ilgili hikayeler anlatıyorlar. Güneşli bir öğleden sonra, kravatlı erkekler ve güzel elbiseler giymiş şık kadınların tatlı yemeye Baylan’a gelmeleri… İşte büyülü olan bu. Çünkü artık bunu bulamıyorsunuz ve başka bir markada da bulabileceğinizi sanmıyorum. Baylan hep küçük, butik ve artisanal oldu. Bu yüzden insanlar onu hatırlıyor.”

Türk ve Avrupa kültürlerinin bir karışımını sunmaya çalışan Baylan’ın menüsünden bu kültürler buluşmasına bir örnek, CroqueIst. Türk dokunuşuna sahip bir “croque monsieur” olan tostu Şef Tim Briggs şöyle anlatıyor: “Croque monsieur tipik bir Fransız öğleden sonra yiyeceğidir ve bunu bir Türk dokunuşuyla birazcık değiştirerek yapıyoruz. Normalde tabii ki içinde domuz pastırması vardır. Türkiye’de insanlar eski kaşar ve pastırmayı çok seviyor. Biz de bu iki ürünü kullanarak croque monsieur yaptık.”

Baylan’da, çikolata, makaron, ekmek, kruvasan, soslar, her şeyi kendileri yapıyor ve hiç bir şeyi hazır almıyorlar. “Milföy, ekler, profiterol, makaron… Bunlar çok Avrupa, Fransız kökenli tatlılar. Bence, İstanbul’da başka yerlerde de milföy ya da makaron bulabilseniz de, bizimkiler biraz daha farklı, biraz daha kaliteli” diyor Şef.

Ürünlerin kalitesi onlar için her şey ve bu kaliteye ulaşabilmek, Şef Tim Briggs’e göre, çok zor ve zaman alan bir iş. “Sürekli tatmanız, kontrol etmeniz, gözlemeniz gerekiyor. Bazen günde 6 veya 7 tatlıyı deniyorum. Bu sabah ilk olarak Eminönü’ndeki pazarlara, sonra sebzelere bakmaya başka bir yere ve ondan sonra da süt ve tereyağı için Kemerburgaz’daki küçük yerel bir çiftliğe gittim. Sürekli hareket halindeyim, kontrol ediyorum, tadıyorum. Milföy için iyi çilek bulamadıysak bulana kadar aramaya devam ederiz. Çünkü iyi kalite bizim için çok önemli. Her şeyin anahtarı bu. Dünyanın en iyi şefi olabilirsiniz ama eğer çilekleriniz iyi değilse yapabileceğiniz hiç bir şey yoktur. Bence bir restoranın nasıl olduğu tamamen şefine ve kullandığı ürünlere bağlı. Personeli de devamlı kontrol etmeniz gerekiyor. Şu an bizimle çalışan 56 kişi var.” Baylan’da, 470’den fazla farklı ürün ve yemek sunuluyor ve hepsinde aynı kaliteyi sürdürmek için uzun saatler çalışıyorlar.

Şef Tim Briggs 6 yıldır birçok anı biriktirdiğini söylüyor. Rahmetli gazeteci Mehmet Ali Birand Baylan’a sık gelirmiş, burası ikinci evi gibiymiş. Ayrıca Harry Lenas ile birlikte mağazanın önünde oturarak kahve içmelerini, Baylan ve pastacılık hakkında sohbet etmelerini sevgiyle hatırlıyor. “Benim için çok özeldi. Çünkü çok birikimli, birçok fikri ve anısı olan bir insandı” diyor.

Misafirlerine yeni tatlar tanıtmaya çalıştıklarını ve yeni şeyler denemeye teşvik ettiklerini ifade ediyor. “Biraz zaman alıyor, ama yavaş yavaş insanlar ne yapmaya çalıştığımızı anlıyorlar. Örneğin bonfileyi Fransa’da az pişmiş yeriz, burada ise çoğu insan iyi pişmiş istiyor. İyi pişmiş yerine, orta pişmiş alırsak belki daha iyi bir tat yakalayabiliriz. Ben bunu yapmayı seviyorum. Hep şöyle diyordum: ‘Tamam, önce benim usulüme göre yapayım, deneyin, beğenmezseniz değiştirebiliriz.’ Ve bazı insanlar gerçekten beğeniyorlar.”

Şef Tim Briggs, Baylan’ın spesiyalitelerinden biri olan “Dana Yanak” isimli yemeğin son zamanlarda çok popüler olduğunu belirtiyor: “Bu et 48 saat boyunca çok yavaş yavaş pişiyor ve bu da çok lezzetli olmasını sağlıyor, çok yumuşak ve muhteşem bir et. Bolca sosla ve patlıcan beğendiyle servis ediyoruz. Dört yıl önce hiç bir yerde dana yanak bulamazdınız ama şimdi birçok yerde bulunuyor ve herkes Baylan’ın dana yanağını konuşuyor. İyi olmak, başarmak istiyorsanız, farklı olmalısınız. İnsanlar neden başka bir yere değil de Baylan’a geliyor? Çünkü buradan farklı birşeyler bekliyorlar. Yüksek kalite, iyi yemek ve iyi ambiyans. Bizim için en önemli şeyler bunlar.”

Levreğin ve ahtapot ile avokadolu salatanın da popüler olduğunu söylüyor. Ördekli özel bir menüleri de var. Yeni yemekler pişirmeyi seviyorlar. Ayrıca eylül ayından beri her mevsim değişen bir “Şefin Menüsü” bulunuyor.

Menüden hangi Fransız tatlarını mı öneriyor? “İlk olarak soğan çorbası, ardından bir diğer çok tipik Fransız lezzeti olan steak tartare ve tatlı olarak da çikolatalı ekler veya çikolatalı mus.” Türkiye’de insanların genellikle “steak tartare”a karşı mesafeli olduğunu söylüyor ama herkesi bu yemeği denemeye davet ediyor.

Şefe göre, makaron, çikolatalar, milföy, Kup Griye, dana yanak ve steak tartare Baylan’ın en muhteşem tatlarından… “Bunların hepsi İstanbul’da bu kalitede başka bir yerde bulamayacağınız şeyler. Bize özgü olan birçok özel lezzetimiz var.” diyen Şef, şamfıstıklı çikolatayı da tavsiye ediyor.

Şef Tim Briggs’in Baylan’la ilgili hayali, mükemmeli arayarak çalışmaya devam etmek. “İnsanlar her zaman buradan özgün bir deneyim yaşayarak ayrılmalı. Dolayısıyla hayal, bu şekilde devam etmek, burayı küçük ama çok iyi kalite seviyesinde tutmak. Bir şef olarak hayalim de her zaman herkesi mutlu etmek. Baylan’da olan biten çok şey var; çikolatalar, makaronlar, ekmekler, restoran, kahvaltı, öğle yemeği, akşam yemeği, partiler… Organize edilecek ve başarılacak o kadar çok şey var ki aslında bu hayalin ta kendisi. Devamlı kontrol etmeniz, tatmanız, yaratmanız lazım ve hiç bir şey hiç bir zaman mükemmel değil. Bu yüzden sadece düşünmeniz ve mükemmellik seviyesine ulaşmaya çalışmanız gerekiyor.” Şefin hayat felsefesi de bu: “Her zaman mükemmelliği hedefle.”

Chef Tim Briggs has been the Chef Executive of Baylan Bebek since 2011. He came from Paris where he was working as Chef Consultant and Cooking Teacher for French Chef Alain Ducasse. He came to Istanbul for the first time in 2008 to give a seminar at the Istanbul Culinary Institute. He worked with Alain Ducasse for nearly 6 years and travelled with him to different places in the world like Brazil and Philippines. Afterwards, in 2011 they got the mission to recreate “Baylan Bebek” as a nice restaurant in addition to a patisserie. In 2011 they started coming to Istanbul on a regular basis and created the project together with Alain Ducasse. They helped with everything from the design and tableware, to the menu and training of the staff.

At the end of 2011, Chef Tim Briggs became the Chef Executive of Baylan Bebek and moved to Istanbul. He became the leader of carrying this special place to the future by making it even more magical. At the same time both respecting its history, legacy and classical tastes and also continuing its mission to bring novelty to people’s lives and mixing cultures… Chef Tim Briggs says that it was exciting and challenging “to get people to think of Baylan as somewhere to eat, drink and have a nice time, in addition to its patisserie image.” He explains as follows: “We came here to offer something different to our guests, serve Turkish tastes in a different way, cook with different techniques. The most important thing for me is that when they go out of the door everyone remembers something good. In a very nice, quiet, relaxed atmosphere, they eat our food to enjoy the food, with a glass of wine. Our job is to make people happy.”

There are currently two Baylans in Istanbul, one in Kadıköy and one in Bebek. Bebek, which means “baby” in Turkish, is a beautiful and popular district by the Bosphorus. Baylan Bebek is consisted of four sections with different styles. “The down floor is a restaurant with good food, good service and good ambiance.The middle floor is like a modern European style cafe, salon de thé and the upper floor has more like a daytime kind of bar ambiance where people can have a nice drink and relax before having dinner. And we also have a front shop” says Chef Tim Briggs. He says he likes Bebek a lot: “I think Bebek is such a special kind of place. I don’t think there really is another place like this in the world.”

Baylan’s foundation dates back to 1923, the year when the modern Turkish Republic was founded. As a European style patisserie, it introduced European tastes and patisserie culture to people in Istanbul. It is not the first patisserie of Istanbul but actually is the oldest patisserie in the city which succeeded to stay open to this day. First it was founded in Beyoğlu with the name “Loryan” and then got the Turkish name “Baylan” in 1934. Baylan Beyoğlu stayed open until 1967 and in the 50’s and 60’s it was an important meeting point for many famous writers and poets such as Atilla İlhan, Behçet Necatigil, Haldun Taner, Orhan Kemal, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Sait Faik Abasıyanık, Cemal Süreya and Peyami Safa. They used to meet in Baylan, read their poems, stories and discuss on new ideas and world views. Of course they also enjoyed delicious cakes, mille feuilles, coffees and teas.

Filip Lenas’ son Harry Lenas learned the job in Beyoğlu Baylan and sharing his father’s passion went to Europe in the 50’s to get education on European style patisserie and chocolate making. When he returned to Istanbul as the first “academician pastry cook” of Turkey, he brought many novelties with him. In the 50’s, he was the first to introduce espresso and cappuccino to Istanbul, make the first real cheese toast, Italian style ice cream and milkshake. Istanbul people tasted many Europen style desserts and cakes for the first time thanks to him. Baylan’s famous “Kup Griye” is also his invention. It is made with two flavors of ice cream, caramel sauce, honey and grilled almonds. The dessert got its name from the word “grillé” which means grilled in French.

As a French Chef, Tim Briggs continues following Filip and Harry Lenas’ footsteps, and as the representative of their legacy, bringing cultures together and offering people new delicious tastes to try. Baylan is owned by Altınmarka since 2009 and thanks to their support, Baylan Bebek was opened in 2010 and started a new exciting and impressive journey with the leadership of Chef Tim Briggs.

He says that he is proud of working for Baylan: “The name Baylan is very special in Istanbul. I think back in those years and still today, it is a very difficult job to keep something open. The most important thing is to keep the same standards. To keep on tasting, finding new ideas, new tastes. Everybody’s happy with what we are doing here. As a chef, it makes me happy when people share their memories about Baylan with me. Baylan is really a very famous place. People telling stories about Baylan in the 40’s, 50’s, 60’s, in a sunny afternoon, when they used to dress up, like men wearing ties and the ladies in big dresses to go and eat desserts. This is what is magical… Because you don’t get this anymore and I don’t think you will ever get it from another brand. Baylan has been small, boutique, artisanal. So people remember it.”

They are trying to make a mix of Turkish and European culture. An examle from Baylan’s menu to this mix of cultures is, CroqueIst. It is a croque monsieur with a Turkish touch. Chef Tim Briggs explains as follows: “Croque monsieur is a typical kind of French afternoon snack and we make it with a little twist of Turkish touch. Normally of course it is with bacon inside. Turkish people like “eski kaşar” and “pastırma” a lot. We did it the same way as we do a croque monsieur, with these two products.”

In Baylan, they make chocolates, macarons, bread, croissant,sauces, everything by themselves and buy nothing ready. “We have mille feuille, éclair, profiterole, macaron…They are very European kind of, French based desserts. I think, eventhough in Istanbul you can get mille feuille or macarons, ours are a little bit different, better quality” he says.

The quality of the products is everything for them and to achieve that quality, according to Chef Tim Briggs, is very difficult and it takes time. “You always have to taste, control, look. Sometimes I eat 6 or 7 desserts in one day. For example this morning I went to Eminönü to the markets, I went to check another place for the vegetables, and after that I went to a little local farm in Kemerburgaz for milk and butter. I am always moving, controlling, tasting. If we can’t find good strawberries for the mille feuille then we will keep on searching until we find good ones. Because it is so important for us to have good quality. That is the answer to everything. You can be the best chef in the world but if your strawberries are not good then there is nothing you can do. I think a restaurant is all about the chef and the products he or she uses. You always have to control the staff too. There are 56 people working with us at the moment.” In Baylan, there are over 470 different items and they work long hours to assure quality in all of them.

Chef Tim Briggs says that he has had lots of memories during 6 years. The late famous journalist Mehmet Ali Birand used to come to Baylan very often, he says that this was like his second home. He also remembers sitting with Harry Lenas in the front shop and having coffee with him, talking about Baylan and pastry making. “It was also very special. Because he has a lot of background, ideas and memories” he says.

He mentions that they are trying to introduce new tastes to their guests and encourage them to try new things. “It takes time, but slowly slowly people understand what we are doing. For example bonfilet, in France we eat like rare, here most people want well done. Instead of having well done, if we have it medium well maybe it is a better kind of taste. That is what I like doing. I always use to say, OK I will do it my way first, try it, if you don’t like then we can change it. And some people actually liked it.”

Chef Tim Briggs mentions that one of their specialties “Dana Yanak” (Veal Cheek) has become so popular lately. “This one is cooking for 48 hours very very slowly, which gives lots of taste inside, but it is a very soft kind of meat. We serve it in lots of sauce and aubergine beğendi. It is an amazing kind of meat. Four years ago you could not find anywhere dana yanak and now everywhere is serving it. Everybody’s talking about Baylan’s dana yanak. If you want to be good, if you want to succeed, you have to be different. Why do people come to Baylan and not somewhere else? Because people expect something different from here. High quality, nice food and nice ambiance. These are the most important things for us.”

He says that seabass and salad with octopus and avocado are also very popular. They also have a special menu with duck. He says that he likes to cook new dishes. In September they started a Chef’s Menu and it will change every season.

Which French tastes does he recommend from the menu? “First onion soup, then another very typical French taste, steak tartare, and finally as dessert chocolate éclair or chocolate mousse.” He says that Turkish people in general are hesitant towards steak tartare but he recommends everyone to try.

According to him, macarons, chocolates, mille feuille, Kup Griye, dana yanak and steak tartare are among the most incredible tastes of Baylan. “These are all things that you cannot find anywhere else in Istanbul. We have lots of special kinds of tastes that are unique to us.” He also suggests the chocolate filled with pistachio.

Chef Tim Briggs’s dream about Baylan is “to continue working in the search of perfection.” “When people come to Baylan they should always leave with a unique kind of experience. So the dream is to continue as it is, to keep things small but in a very high quality level. And my dream as a chef is always to make everybody happy. In Baylan there are so many things happening, there are chocolates, macarons, bread, restaurant, breakfast, lunch, dinner partys, everything… There are lots of things to organize and achieve and that is the dream you know. There is nowhere that is good enough, so you have to check, taste, create and never anything is perfect. So you have to just think and try to reach the perfect stage.” His life philosophy is: “Always aim for perfection.”

Fransız Rivierası olarak bilinen bölge, 1887’de yazar Stéphen Liégeard’ın burayla ilgili ilk rehber kitap olarak bilinen eserine Türkçede “mavi kıyı” anlamına gelen “La Côte d’Azur” ismini vermesinden sonra bu isimle de anılmaya başlamış. Haziran ayında Côte d’Azur’e ve ayrıca İtalya’da Sanremo ve Portofino’ya gittim. Bu güzel yerler bende masmavi bir iz bıraktı… Côte d’Azur’de bol olan şeyler neler mi? Ferahlatan ve büyüleyici deniz manzaraları, plajlar, çiçekler, tekneler, bakımlı ve zevkli yaşam alanları, ağaçların içinde güzel evler, iyi korunmuş tarihi binalar ve dar sokaklar, keyifli yiyecek ve içecekler…

Fransa’nın 5. en büyük şehri ve Fransız Rivierası’nın Alpes-Maritimes bölgesinin başkenti olan Nice’in nüfusu yaklaşık 350 bin. MÖ 350 civarında Yunanlılar tarafından kurulduğu sanılan Nice kentinin ismi Yunan mitolojisindeki zafer tanrıçası Nike’den geliyor. Nice’in en cazip yeri, 7 km boyunca uzanan sahil yolu ve tabii ki pırıl pırıl masmavi denizle buluştuğunuz plajı… Nice’i İngiliz soyluları 1700’lerin sonunda keşfetmiş. Promenade des Anglais isimli sahil yoluna da 1822’de İngilizler tarafından yaptırıldığı için bu isim verilmiş. Nice’in geniş, çakıl taşlı bir kumsalı var. Tam sahilde taş toplamayı sevenlere göre… Kumsalda herkes, özellikle gençler gruplar halinde oturmuş, günler uzun olduğu için geç saatlere kadar denize giriyor, plaj keyfi yapıyordu.

Palmiyeli sahil yolunda hem gündüz hem de akşamları dolaşanlar, bisiklete binenler, paten yapanlar vardı. Havalimanı hemen yakında olduğu için de sık sık üzerinizden uçak geçiyor, yakından görebiliyorsunuz. Gün batımını izlemek ve tüm plajın fotoğrafını çekmek için, Nice Kalesi’nin oradaki “I love Nice” yazısının olduğu yere gidebilirsiniz. Ayrıca Colline du Chateau denilen, kalenin olduğu tepeye tırmanabilirsiniz. Burada bir park ve şelale de var. Burada eskiden birçok kale varmış, bugüne ulaşan Tour Bellanda isimli kale 1800’lerin başında yapılmış. Bu tepeden şehri ve plajı daha da yukarıdan görebilir, güzel kareler yakalayabilirsiniz.

Sahil yolunun üzerindeki Di Piu isimli İtalyan restoranına gidebilirsiniz. Massena Meydanı ve Place du Palais de la Justice meydanı ile çevresi de güzel. Eski şehirde dolaşmak keyifli. Buralarda iyi dondurmacılar var. Yüzyıllar boyunca Nice Fransızlar ve İtalyanlar arasında el değiştirmiş, en son 1860’ta ise Fransa’ya katılmış. Bu nedenle şehirde İtalyan kültürünün etkisi mimaride, yemeklerde görülebiliyor. Nice ve Cannes’da Belle Époque tarzında inşa edilmiş süslü ve gösterişli binalar da görebilirsiniz.

Cannes

Côte d’Azur’ün bir diğer ünlü şehri de, Nice’ten sonra ikinci en büyük şehir olan Cannes.

Cannes deyince ilk akla gelen, tabii ki Cannes Film Festivali. Bu yıl Cate Blanchett’in jüri başkanlığını yaptığı yarışmada Altın Palmiye’yi, Japon yönetmen Hirokazu Kore-eda’nın yönettiği “Manbiki Kazoku” (Bir Aile İşi) filmi kazandı. İlk kez 1946’da düzenlenen festival, Venedik Film Festivali’ne rakip olarak başlamış. Günümüzde festivalin düzenlendiği mekan, La Croisette bulvarının üstünde yer alan Palais des Festivals et des Congrès. Cannes’da Le Suquet tepesindeki Église Notre Dame d’Espérance kilisesine çıkıp, şehrin fotoğrafını çekip oradan da bu eski ve güzel mahallenin evlerinin arasından aşağıya doğru yürüyüş yapın.

1834’te Cannes’a Lord Brougham isimli bir İngiliz lordu gelmiş ve Le Suquet mahallesinde bir villa yaptırmış. Ardından yakınları da onu takip etmiş ve Cannes böylece zenginlerin geldiği bir tatil yeri olmaya başlamış. Sahil boyunca devam eden La Croisette bulvarındaki kafe ve restoranlarda bir şeyler yiyip içmek keyifli. Ben biraz daha içeride olan Le Melting Pot’ta oturdum ve burayı da tavsiye ederim. Garsonla sohbetim sırasında, son yıllarda turist sayısında azalma olduğunu öğrendim. Tabii bu sene 8-19 Mayıs tarihleri arasında düzenlenen 71. Cannes Film Festivali sırasında her yer çok canlıymış, ama onun dışında genel olarak bir durgunluk olduğunu söyledi. Demek ki, bizim gibi onların da bu sorunu var.

Gezdiğim yerlerde İtalyan yemekleri yaygındı. Ayrıca kruvasan, krep, croque monsieur gibi Fransız klasiklerini kaçırmadım.

Hem Nice’te hem de Cannes’da, mor çiçekli çok güzel ağaçlar gördüm. Sanki lavantanın ağaç versiyonu gibiydiler. Bu ağaçların ismi “jakaranda”ymış ve Güney Amerika’dan getirilmişler. Rengi çok güzel olduğu için çok şık duruyor, şehirleri güzelleştiriyor ve renk katıyorlar. Amazonların inanışına göre bu ağaçlar bilge ay tanrıçasıyla ilişkilendiriliyormuş. Amerika’da da kafanıza bir jakaranda çiçeğinin düşmesinin şans getirdiğine inanılıyor, bu ağaçlar yeniden doğuşu ve ilkbaharın sihrini simgeliyormuş.

Brigitte Bardot’nun dünyaca meşhur ettiği Saint-Tropez

Fransız Rivierası’nın meşhurlarından Saint-Tropez’yi de çok beğendim. Küçük, sevimli ve şık bir yer. Limanda ve La Ponche mahallesinde geçtiğim her sokak güzeldi. Özellikle turuncu, sarı, pembe tonlarındaki evler bu ortama, denize, teknelere çok yakışıyor ve müthiş bir görüntü oluşturuyor. Eglise Notre Dame de l’Assomption isimli kilisenin renkleri de çok güzel, sarı ve turuncu.

Saint-Tropez, eskiden bir balıkçı kasabasıyken ve daha sonra sanatçıların keşfettiği bir yerken, Brigitte Bardot’nun başrolünde oynadığı, 1956 yapımı “Ve Tanrı Kadını Yarattı” filmiyle tüm dünyada meşhur olmuş. Filmin genç yönetmeni Roger Vadim o dönem henüz tanınmayan eşi Brigitte Bardot’ya rol verdiği bu filmin bu kadar meşhur olup hem eşini hem de Saint-Tropez’yi yıldızlaştıracağını tahmin etmiş midir acaba? 1960’larda ünlülerin, dünya sosyetesinin geldiği lüks bir tatil beldesi haline gelen Saint-Tropez’nin simgelerinden biri olan bronz ten de, 1960’lardan sonra dünyada popüler olmuş. Filmin çekildiği yerlerden biri olan La Ponche mahallesinde Bardot’nun uzun yıllar bir evi varmış.

Limana çok yakın olan La Glaye plajından başlayarak dar sokaklarda turuncu tonlarındaki duvarlar arasında yürüyüş yapabilirsiniz. Ayrıca benim orada olduğum gün 15 Haziran’dı, eski dönem kostümleri giymiş insanlar gördüm, fotoğraflarını çektim. Meğerse 1637’de İspanyollara karşı kazandıkları zaferi kutluyorlarmış, tesadüfen o günde gitmişiz.

Vieux Port isimli limanda güzel bir yemek veya benim gibi kahve içip kruvasan yiyebilirsiniz. Burada kurulan bir de pazar var. Limanda ressamlar eserlerini sergiliyor ve satıyorlar.

Sokaklarda, dükkanlarda Brigitte Bardot’nun resimlerini görebilirsiniz, hatta belki kendisini de… Duyduk duymadık demeyin, Saint-Tropez’yi dünyaca meşhur eden Brigitte Bardot hala burada oturuyormuş!

Sanatçılar köyü Saint-Paul de Vence

Côte d’Azur bölgesinde görülebilecek en güzel ve şirin yerlerden biri de, surlarla çevrili bir Ortaçağ köyü olan Saint-Paul de Vence.

Burası, ünlü ressam Marc Chagall, oyuncu ve şarkıcı Yves Montand, Amerikalı yazar James Baldwin gibi tanınmış kişilerin yaşadığı, Picasso, Matisse gibi ünlü ressamların sık geldiği bir yer. Sanatçılar için bir çekim merkezi olan köyde 1966-85 yılları arasında yaşamış olan Marc Chagall, birçok aşk temalı manzara resmi yapmış. Bugün de köye giden yolun üzerinde köy manzarasının çok güzel göründüğü bir konuma Chagall’ın “Le couple dans le paysage bleu” isimli resmi yerleştirilmiş.

Eşiyle burada tanışıp evlenen Yves Montand köydeki Place De Gaulle’de düzenli olarak arkadaşlarıyla birlikte “pétanque” (bu bölgede toplarla oynanan bir oyun) oynarmış. Gezdiğimiz yerlerde ben de bu oyunu oynayan insanlar gördüm. Bugün de sanatçıların yaşamayı seçtiği bu güzel köyün dar sokaklarındaki taş binalarda sanat atölyeleri, galeriler, butikler, kafeler ve sokaklarda güzel çeşmeler var. Modern ve çağdaş sanatın enerjisi hissediliyor.

Sanatçıların bu köyü sevme sebebi, herhalde iklimin, doğanın güzelliği ve tarihi ortamdan ilham almaları… Işığın resim yapmaya elverişli olduğu da söylendi. Buranın meşhuru, 1920’den beri hizmet veren La Colombe d’Or isimli restoran ve otel. Ünlü ressamlar gelip burada kaldıklarında ve yemek yediklerinde karşılığında resim verirlermiş ve sahibi Paul Roux sanatçıların verdiği bu eserler sayesinde zamanla harika bir 20. yüzyıl sanatı koleksiyonuna sahip olmuş. Eserler de hala bu otelde sergileniyormuş.

En güzel manzaralı köy Èze

Küçük, şirin ve eski yerlerden hoşlanıyorsanız, o zaman Èze de tam size göre… Burası, deniz kıyısında bir tepenin üstünde kurulmuş ve bu sayede de muhteşem bir manzaraya sahip olan, Ortaçağ’dan kalma bir köy. Taş binaların arasında dar sokaklarda dolaşın, butikleri, galerileri ve dükkanlardaki renkli objeleri inceleyin, dinlenmek için oturup bir şeyler için.

Burada rahat rahat gezmeye zaman ayırmanızı ve acele etmeden dolaşmanızı öneririm. Yukarı çıkarken ve aşağı inerken durup manzarayı istediğiniz kadar seyredebilmelisiniz. Ancak böyle yavaş yaşandığında bu güzel yerlerin tadı çıkarılabilir diye düşünüyorum. En güzel manzaraya ulaşmak içinse en tepedeki, denizden 429 metre yükseklikteki Jardin Exotique d’Èze isimli bahçeye kadar tırmanın.

Yukarıdaki kale kalıntılarının arasındaki bu botanik bahçesinden köyün evlerini ve masmavi denizi seyredin. Bu bahçede çok ilginç kaktüsler ve heykeltraş Jean-Philippe Richard’ın yaptığı zarif kadın heykelleri var.

Bu arada Èze’de dolaşırken, içine girmemiş olsam da önünden geçerken gördüğüm Château de la Chèvre d’Or isimli güzel bir otel de dikkatimi çekti.

Èze köyünde, 1747’den beri faaliyette olan parfüm firması Galimard’ın fabrikası ve müzesi de bulunuyor. Jean de Galimard tarafından kurulmuş, dünyanın en eski üçüncü parfüm firması olan Galimard’ın esas fabrikası yine Côte d’Azur’deki Grasse kentinde. Bugün de parfümlerini, geleneksel metotlar kullanarak, Grasse’ta yetişen yasemin, gül, lavanta, portakal çiçeği ve sümbülteber gibi çiçeklerden elde ettikleri zengin kokularla üretiyorlar. Bu bölgenin iklimi çiçeklerin yetişmesine çok elverişli olduğu için, çok çeşitli ve kaliteli çiçekler varmış. Ayrıca öğrendiğim ilginç bir bilgi oldu: Dünyadaki tüm parfümler, “Burun” (Fransızca “le Nose”) denilen kişiler tarafından, farklı kokular karıştırılarak hazırlanıyormuş. Bu kişiler hem Tanrı vergisi çok bir iyi koku alma yeteneğine sahiplermiş hem de özel eğitim alarak kendilerini geliştiriyorlar ve hayatları boyunca hiç kahve, çay, alkol vs. içmiyor, baharat yemiyor, iyi koku almalarına mani olacak hiçbir şey yapmıyorlarmış. Dünyaca ünlü markalar için parfümleri bu kişiler hazırlıyormuş ve üretim aylarca sürebiliyormuş. Dünyada yaklaşık 500 “Burun”un yaşadığını ve Galimard’da da 2 “Burun”un çalıştığını öğrendim. Önceden randevu alarak bu kişilerle görüşmek ve kendi özel parfümünüzü hazırlatmak mümkünmüş. Teninizi ve psikolojinizi inceliyor, sevdiğiniz şeyleri soruyor, bunlara göre hazırlıyorlarmış. Aklınızda bulunsun!

Ayrıca Grace Kelly’nin anısına, çiçeksi ve romantik bir parfüm hazırlamışlar, ismi Brindille… Müze mağazasından parfüm, sabun, krem gibi çeşitli Galimard ürünlerini alabilirsiniz. Bu arada Grasse merkezli diğer ünlü parfüm firmalarının isimleri de, Fragonard ve Molinard.

Love in Portofino

Portofino deyince akıllara Dalida’nın “Love in Portofino” şarkısı gelir… Andrea Bocelli de bu şarkıyı çok güzel söylemiş, internette Portofino limanında verdiği bir konserin videosunu izledim. Gerçekten de, aşk bulunacak ve aşık olunacak bir yer olabilir burası… Portofino’ya denizden geldik, Santa Margherita Ligure’den kalkan tekneyle. Denizden yaklaşırken renkli evleriyle harika gözüküyordu, cennet gibi.

Portofino’da limandan yukarıya doğru Castello Brown isimli kaleye çıkmanızı tavsiye ederim çünkü buradan harika bir manzara var. Çiçekler, uçuşan kelebekler, masmavi deniz ve gökyüzü, Portofino manzarası derken yükseklikten değil ama güzellikten başınız dönebilir! Ben haziranda gittim, sıcaktı, bence bahar aylarında hava biraz daha ılıkken buraları gezmek daha da keyifli olur.

Bella Vista… İtalyanca güzel manzara demek. Bu isim tüm Côte d’Azur ve İtalyan Rivierası’na çok uyuyor. Çünkü sahil boyunca her yerde yemyeşil kıyılar, güzel evler ve muhteşem deniz manzarası var. Manzarayı bozan bir şeyle karşılaşmıyorsunuz. Tepelerde seracılık, tarım yapılıyor. Portofino’ya giderken Sanremo şehrine de uğradık. Burası da İtalyan Rivierası’nın popüler bir şehri. Alfred Nobel ömrünün son beş yılını burada bir villada geçirmiş ve Vahdettin de buraya sürgüne geldiğinde Nobel’in evinde yaşamış. 1951’de düzenlenmeye başlayan ünlü Sanremo Müzik Festivali, Eurovision için ilham kaynağı olmuş. Sanremo’ya yolunuz düşerse, sahil yolunun üstündeki, bir aile işletmesi olan Napul’é adlı restoranı tavsiye ederim. Bu restoranı orada peynir aldığımız dükkandaki Sanremolu bir kişi tavsiye etti.

Grace Kelly’nin anısına

Monako’ya gittiğimde ise açıkçası biraz hayal kırıklığına uğradım. Çünkü daha romantik ve doğal bir yer bekliyordum. Yaklaşık 2 kilometrekarelik bu küçücük ülkede, alan çok az olduğu için her yeri binalarla doldurmuşlar. Pek Avrupa’da görmeye alışkın olmadığımız bir manzara. Herhalde Grace Kelly’nin “To Catch a Thief” filminin çekimleri için buraya geldiği 1954 yılında burası daha güzelmiş. Monako, Vatikan’dan sonra dünyanın en küçük ikinci ülkesi. Yaklaşık 39 bin nüfuslu. Her yıl Monako sokaklarında Formula 1 Grand Prix yarışları yapılıyor. Monako’nun Monte-Carlo semti özellikle kumarhanesi, önünde duran lüks arabaları ve bunların fotoğrafını çeken turistleriyle meşhur. Ülkenin Monaco-Ville bölgesinde Palais du Prince yani Monako Prensi II. Albert’in sarayını görebilirsiniz. Eğer sarayın tepesindeki bayrak dalgalanıyorsa, bu Prens’in sarayda olduğunu gösteriyormuş.

Sarayın çevresindeki tarihi sokaklarda, eski şehirde dolaşıp burada güzel bir yemek yiyebilirsiniz. 19 Nisan 1956 tarihinde Grace Kelly ve Prens III. Rainier’nin evlendiği beyaz Monako (Saint Nicholas) Katedrali’ne de gitmenizi öneririm. Grace Kelly’nin mezarı da burada bulunuyor.

Ayrıca, La Roseraie Princesse Grace adlı gül bahçesi ve Oşinografi Müzesi (Musée Océanographique) de gezilebilir. Monako, Grace Kelly’nin prenses olarak gelişiyle tüm dünyada daha meşhur bir yer haline gelmiş. 1956’da Grace Kelly ve Prens III. Rainier evlendiklerinde, anne tarafından dedem kendilerine bir tebrik mektubu göndermiş. Çünkü anneannem ve dedemin evlilik yıl dönümü de onlarınkinden bir gün önce yani 18 Nisan’mış ve herhalde Grace Kelly’yi çok seviyorlarmış. Onlar da dedemin mektubuna cevap olarak işte bu teşekkür kartını göndermişler. Bize güzel bir hatıra olarak kaldı… Sevdiğimiz, hayran olduğumuz kişilere nasılsa cevap gelmez diye düşünmeden yazmalıyız bence, çünkü hiç belli olmaz. Bu kart da bize bunu hatırlatsın. Belki öyle güzel bir cevap alırız ki bu bize yaşam yolculuğumuzda ilerlemek için ihtiyacımız olan ilham ve cesareti verir, belli mi olur?

İspanyollar canayakın insanlar… Kimi zaman yan masamızda oturanlar birden bizimle sohbet etmeye başladı ve tavsiyelerde bulundu, kimi zamansa yolda biz sormadan yol gösteren, yardım etmeye çalışan insanlar oldu. Tanıştığımız Valensiyalılar, özellikle ilkbaharı karşılamak için mart ayında düzenlenen Las Fallas adlı sokak festivali zamanında Valensiya’ya gitmemizi önerdi. Bunu da bir kenara not ettik ve haydi başlayalım Madrid’i anlatmaya…

Belki de Madrid’e gider gitmez ilk olarak soluğu şehir merkezindeki tarihi Plaza Mayor meydanında almalısınız. Dört bir yanınızı saran, beyaz panjurlu, kiremit rengi, altları kemerli güzel binalarıyla bu dikdörtgen meydanda Madrid’e geldiğinizi hissedeceksiniz.

İspanya Kralı III. Felipe döneminde inşa edilmiş olan bu kent meydanı, ilk olarak 1619 yılında, 399 yıl önce açılmış. Çeşitli yangınlar geçiren yapı, 1790’da tekrar inşa edilmiş. Dört bir kenarında dizili dükkanlar, kafeler, restoranlar var. Ortada da III. Felipe’nin atlı bir heykeli bulunuyor… Kahve içmek için harika bir ortam. Canlı sokak heykelleri, size şov yapıyor, bahşiş istiyorlar. Hele bir de hava güneşli ve gökyüzü masmaviyse burası çok keyifli… Mavi ve kiremit rengi müthiş bir ikili oluşturuyor. Burada çekilen fotoğraflar da güzel çıkıyor tabii…

Plaza Mayor’a çok yakın olan, şehrin merkezi sayılan Puerta del Sol meydanındaki bir otelde kaldık ve çok merkezi olduğu için bu civarda konaklamayı size de tavsiye ederim. “Güneşin Kapısı” anlamına gelen Puerta del Sol, Madrid’in ana meydanı olduğu için gösteriler de burada yapılıyor. Yılbaşında halkın toplandığı yer de burası. Biz de Puerta del Sol’da sokak protestolarına denk geldik. Aldığımız bilgiye göre emekli maaşlarının düşüklüğü protesto ediliyordu. Herkesin düzgün biçimde gösterilere katılması dikkatimi çekti. Kavga, patırtı yoktu, medeni bir şekilde toplanmış kalabalık ve sessiz güç vardı. Puerta del Sol’da, Madrid’in sembolü olan “El Oso y El Madroño” adlı meşhur bir heykel var: ağaçtan çilek yiyen ayı heykeli…

Efsaneye göre, şehrin eski ismi, Latince ayılar diyarı anlamına gelen “Ursaria”ymış. Madrid civarındaki ormanlarda çok sayıda ayı yaşadığı ve bu ağaçlardan bulunduğu için, Ortaçağ’dan beri şehrin sembollerinin bunlar olduğu sanılıyor. 1967 yılında heykeltıraş Antonio Navarro Santa Fe tarafından yapılan bu heykel, bugün Apple Mağazası’nın önünde yer alıyor.

Ayrıca, meydanda Casa de Diego isimli güzel bir yelpaze dükkanı dikkatimi çekti. 1858 yılında kurulmuş bu tarihi dükkandan kendinize veya sevdiklerinize İspanya hatırası rengarenk, güzel yelpazeler alabilirsiniz. Kullanılan malzemelere ve elle yapılıp yapılmadığına göre fiyatları değişiyor. Puerta del Sol’dan başlayarak Almudena Katedrali ve Kraliyet Sarayı’na kadar uzanan Calle Mayor boyunca bu tarihi ana caddede güzel bir yürüyüş yapabilir, hatıra eşyaları satın alabilirsiniz. Madrid’te yürüyerek ve metroyla gayet rahat dolaştık.

Peki ya yemekler?

Puerta del Sol’da bulunan La Mallorquina isimli pastaneyi de tavsiye ediyorum. 1894’ten beri hizmet veriyormuş. Gittiğimiz her sefer çok kalabalıktı ve insanlar ayakta çöreklerini, sandviçlerini yiyor, kahvelerini içiyorlardı. Kahvaltı için de gidebilirsiniz. Ben “bamba” adlı kremalı bir çörek ve “napolitana de chocolate” adlı çörekten yedim, gayet lezzetliydi. Pastanenin sloganı ise, “Un día sin dulce, es un día malgastado.” Yani, “Tatlı yenmemiş bir gün, harcanmış bir gündür.”

Tatlı demişken, Madrid’te tatmanızı tavsiye edeceğim bir şey varsa o da: “Churros”. Sıcak çikolata sosuna batırılarak yenen, çok lezzetli bir hamur tatlısı… Daha kalın olanına ise “Porras” deniliyor. Tesadüfen karşımıza çıkan, Puerta del Sol yakınlarındaki tarihi Chocolatería San Ginés’de yemenizi öneriyorum.

1894’te kurulmuş olan bu kafenin çok tanınmış olduğunu içeri girince duvarlarda asılı olan meşhur kişilerin burada çekilmiş fotoğraflarından anladım.

Madrid’te bu lezzeti tatmak için en doğru adres olsa gerek. Mermer masaları, aynaları, harıl harıl çalışan personeli, kalabalıklığıyla, bana İstanbul’daki tarihi pastaneleri hatırlattı, örneğin İnci Pastanesi’ni… 24 saat açıkmış. Bu arada, kahvaltıda churros yemek çok yaygın.

Madrid’te vitrinlerde peynir ve jambon başrolde. Domuz bacağından elde edilen jambon çok satılıyor ve yeniyor. Jambon ve peynir alabileceğiniz ve yiyebileceğiniz bir yer olan Museo del Jamon’un şehirde toplam beş şubesi var. 1978’den beri hizmet veren bu restoran ve şarküteriye siz de uğrayabilir, bira içip, tapas yiyebilirsiniz.

Madrid’te yeme alışkanlıklarıyla ilgili dikkatimi çeken bir şey, ayakta yeme adeti oldu. Birçok restoranda, pastanede bunu gördük. İnsanlar ayakta bara, tezgaha dizilmiş atıştırıyor, bir şeyler içiyor, sohbet ediyorlardı. Nasıl yorulmuyorlar diye düşündüm, herhalde alışkanlık meselesi… Biz yerken oturmaya alışmışız…

Mercado de San Miguel

Mercado de San Miguel işte bu ayakta yiyip içme kültürünün ve İspanya’ya, İspanyol mutfağına özgü lezzetleri tatma keyfinin en yüksek düzeyde yaşandığı, doruğa çıktığı, taçlandığı bir çekim noktası adeta…

33 farklı tezgahın bulunduğu, demirden yapılmış bu meşhur gastronomi pazarı, bence Madrid’te mutlaka gidilmesi gereken özel bir yer. 1916 yılında inşa edilen yapı, 2009 yılında yenilenerek bugünkü haliyle açılmış.

Plaza Mayor’un hemen yanında yer alan bu popüler yemek yeri her zaman kalabalık… Herkes, ayakta istediği “tapa”ları tadıyor ve içki içiyor. Croquette, peynir ve zeytin çeşitleri, paella, balık ve farklı deniz ürünleri, tatlılar, meyveler, çerezler… Neler neler var… İspanya’nın her yerinden ürünler geliyor. İçeride istediğiniz kadar tur atarak tüm bu değişik yiyecekleri inceleyebilir, azar azar alıp deneyebilirsiniz. Sangria, bira, şarap ve Aperol Spritz en çok içilen içkiler…

Tapas yemek için La Latina semtindeki restoranlara da gidebilirsiniz.

Burada gittiğimiz La Musa adlı restoranın yemekleri gerçekten çok başarılıydı, belki de gezimiz boyunca yediklerimiz arasında en iyileriydi, tavsiye ederim.

Prado Müzesi

2019’da 200. yılını kutlamaya hazırlanan Prado Müzesi (Museo Nacional del Prado), İspanya’nın en önemli ulusal sanat müzesi olarak kabul ediliyor. Aynı zamanda dünyadaki en değerli Avrupa Sanatı koleksiyonlarından birine sahip. 12. yüzyıldan 19. yüzyıla kadarki dönemde yaşamış Avrupalı sanatçıların değerli eserlerinin bulunduğu müzede; Velázquez, Goya, Raphael, El Greco, Titian, Rembrandt, Bosch, Dürer ve Rubens gibi sanat tarihinin en ünlü ressamlarının başyapıtları sergileniyor.

1819 yılında Kraliyet Resim ve Heykel Müzesi olarak kurulan müzenin koleksiyonu büyük ölçüde, 16. ve 17. yüzyıl kral ve kraliçelerinin beğenilerine dayanıyor. Kraliyet mensuplarının ressam tercihleri müzenin koleksiyonunu olduğu kadar sanat tarihini de şekillendirmiş. Müzede, İspanyol ressamlar tarafından yapılan ve İspanya’nın insanlarını, manzaralarını, tarihini yansıtan eserler var.

İspanyol Altın Çağı’nın en önemli sanatçısı olarak kabul edilen Diego Velázquez’in 1656 yılında yaptığı “Las Meninas” adlı ünlü tablosu da Prado Müzesi’nde. Dünya sanat tarihi kitaplarında mutlaka gördüğümüz bu gizemli eseri görmek heyecan vericiydi. Bu eserin en ilginç yanlarından biri, ressamın tabloya kendisini de beklenmedik bir şekilde eklemiş olması, ki o dönemde bu hiç de alışılmış bir şey değilmiş… Ressamın kendi konumunu ve Kraliyet Ailesi’ne yakınlığını göstermesi bakımından ilginç bir örnek. İspanya Kralı IV. Felipe, Velázquez’i saray ressamı olarak görevlendirmiş ve yaşamı boyunca kendi portrelerini yaptırmış. Velázquez, saray protokol müdürlüğü de yapmış. IV. Felipe vefat ettiğinde İspanyol Kraliyet Koleksiyonu, Avrupa’nın en büyüğüymüş. Bu arada, Picasso 1957’de “Las Meninas” tablosundan esinlenerek onu yeniden yorumladığı 58 resim yapmış.

Müzede gördüğüm eserler arasında beni en çok etkileyenler, canlı gibi, hatta müzede Raphael’in tabloları için söylendiğini okuduğum “gerçekten daha gerçek” görünen portre resimleri oldu. Sanki o etkileyici bakışlarıyla tablodan çıkıp canlanıyorlar her önlerinden geçişinizde. Çok etkileyici… Tabii o dönemler fotoğraf olmadığı için soylular ressamlara portrelerini yaptırıyorlarmış. Zaten portre resmi, bir insanın nasıl göründüğünün yanı sıra kim olduğunu gösteren ve varlığını canlı bir şekilde hissettiren bir resim türü olarak tanımlanıyor. Bu portrelerden bir tanesi de, Prado Müzesi’nin bugünkü binasında kurulması fikrini ortaya atan kişi olarak bilinen Kraliçe Queen Maria Isabel de Braganza’nınkiydi.

Müzenin hiçbir yerinde, flaşlı ya da flaşsız, telefon ya da makineyle fotoğraf çekilmesine izin verilmiyor. Bununla ilgili girişteki görevli bana “sadece gözlerinizle” diye işaret yaptı. Ben de gözlerimi maksimum derecede kullanarak bu görüntüleri hafızama kazımak için uğraştım gezerken. Aslında sonradan düşündüm de, fotoğraf çekilmesine izin verilmemesinin bir nedeni resimlerin zarar görmesini engellemek, diğer bir nedeni de, bu resimlerin kopyalarının paylaşılarak herkese ulaşması ve aslında değerlerinin düşmesini önlemek olabilir. Ne de olsa, eğer biri bu resimleri görmek istiyorsa, Madrid’e Prado Müzesi’ne gelmeli, öyle değil mi? Bu da Prado Müzesi’nin değerini artıran bir şey. Günümüzde her şeyin fotoğrafı internet ve sosyal medyada çılgın bir hızla dolaşırken müzeyi ve eserlerini korumak için alınan bu önlem belki de çok akıllıca ve anlaşılır.

Guernica!

Prado Müzesi’nde tarihe yolculuk yaptıktan sonra bu kez daha yakın geçmişe, 20. yüzyıl sanat dünyasına dalış yapmak için Reina Sofia Müzesi’ne (Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia) gidebilirsiniz. 21 binin üzerinde eserin bulunduğu İspanya’nın bu diğer önemli ulusal müzesi 1992’de açılmış. Fotoğraf gibi gerçekçi tablolardan sonra modernizm, postmodernizm, kübizm, sürrealizm gibi 20. yüzyıl akımlarının temsilcilerinin çok farklı, soyut resimlerini görmek sizi sanat tarihinde bir yolculuğa çıkaracak. Farklı dönemlerden eserleri peş peşe görmek gerçekten etkileyici bir deneyim… Pablo Picasso, Joan Miró, Salvador Dalí, Óscar Domínguez gibi çok ünlü ressamların ilham verici eserleri Reina Sofia Müzesi’nde.

Müzenin en ünlü eseri, Picasso’nun Guernica adlı duvar resmi. Picasso, Guernica’yı İspanya İç Savaşı yıllarında İspanyol Cumhuriyetçi Hükümeti’nin Paris’teki 1937 Dünya Fuarı’na (Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la Vie Moderne) katılmak üzere sipariş etmesi üzerine 1937’de yapmış. Hükümet, İç Savaş’ın yarattığı acıları dünyaya göstermek ve uluslararası yardım toplamak amacıyla bir resim yapmasını istemiş. Picasso’nun eseri de bunu fazlasıyla yerine getirmiş. Picasso nasıl bir resim yapacağını düşünürken, İspanya İç Savaşı sırasında Franco’nun isteği üzerine Almanlar İspanya’nın Bask bölgesindeki Guernica kentinde halkı bombalayarak katliam yapmış. Tüm dünyada yankı uyandıran ve tepki çeken bu olayın ardından Picasso gazetecilerin topladığı bilgi ve çektiği fotoğraflardan yola çıkarak 3,50 metreye 7,87 metre boyutlarındaki bu duvar resmini yaklaşık bir ayda tamamlamış. Bu katliamı kınamak amacıyla yaptığı resim, 20. yüzyılın en ünlü resimlerinden biri olmuş. Savaşa, otoriterleşmeye, baskıya karşı özgürlük mücadelesinin sembolüne dönüşmüş. Resmin Paris’te sergilenmesi sayesinde tüm dünya bu katliamı duymuş. Savaşın korkunç sonuçlarını ve acıyı hissetmiş. Picasso, Franco’nun yönetimi ele geçirmesi ve 2. Dünya Savaşı’nın başlaması nedeniyle 1939’da Guernica’yı New York’taki MoMA’ya vermiş ve demokratik bir rejim kurulana dek İspanya’ya dönmemesini istemiş. Ancak 1981’de İspanya’ya tekrar gelen resim, 1992’den beri Reina Sofia Müzesi’nde halkla buluşuyor…

Reina Sofia Müzesi’nde de Guernica’nın fotoğrafını çekmek yasaktı ancak görevli benim uzaktan telefonumla sadece bir fotoğraf çekmeme izin verdi. Sizinle bu fotoğrafı paylaşıyorum.

Bu arada müzeye akşam 19.00-21.00 arası girişler ücretsiz olduğu için uzun kuyruklar oluşuyor. Pazar günü ise 13.30-19.00 arası ücretsizmiş. Aklınızda bulunsun.

Prado Müzesi ve Reina Sofia Müzesi’nin yakınındaki CaixaForum adlı müze ve kültür merkezinin dışındaki dikey bahçe de dikkatimi çekti. Patrick Blanc tarafından yapılan bu bahçede yaklaşık 250 farklı bitki türü toprak olmadan su ve minerallerle yetiştiriliyormuş.

Puerta del Sol’dan başlayarak Calle Mayor boyunca yürüyerek çok büyük ve etkileyici yapılar olan Almudena Katedrali ve Kraliyet Sarayı’na ulaşabilirsiniz.

Ayrıca Madrid sokaklarında dolaşırken gözünüze ince haçlı kilise kuleleri takılacak, bu kuleler çok şık, güzel görüntüler oluşturuyor. Sanki mücevher gibi…

Cervantes Anıtı ile Don Kişot ve Sanço Panza heykellerini görmek içinse Plaza de España’ya gidebilirsiniz.

Opera Binası’nı görebilir, Retiro Parkı’nı ziyaret edebilirsiniz. Hepsi birbirine yakın, yürüme mesafesinde yerler. Güzel ve dinlendirici bir yer olan Retiro Parkı’nda pedicab ile tur atabilir ya da gölde mavi kayıklarla dolaşabilirsiniz. 19. yüzyıl sonuna dek İspanyol Kraliyeti’ne ait olan bu parkta gül bahçeleri de var. Yaklaşık 400 yaşında olduğu düşünülen, Madrid’in en yaşlı ağacı da bu parktaymış.

Real Madrid’in oynadığı Santiago Bernabéu Stadyumu’nu ziyaret etmek isteyebilirsiniz. Oraya gidemezseniz, Puerta del Sol’a çok yakın olan Real Madrid mağazasına da uğrayabilirsiniz. Mağazada çalışan personelle sohbetimiz sırasında Türk futbolu, futbolcuları hakkında bilgi sahibi olduklarını görünce şaşırdım. Türkiye’de oynayan İspanyolları da takip ediyorlardı. Darüşşafaka Basketbol Takımı’nı da biliyorlardı. Sporun, farklı ülkelerden insanları buluşturan bu özelliğini bir kez daha anladım, bunu çok seviyorum.

Türkçede bir şeye sevindiğimizde “Oley” deriz. Bu kelimenin kökeni İspanya’ya dayanıyor. Boğa güreşleri, flamenko dansları ve spor müsabakalarında coşkuyu, zaferi ifade etmek için söylenen “Olé” kelimesine. Bu kelimenin de muhtemelen merhaba anlamına gelen “Hola”dan türediğini okudum.

Madrid’e gidiyorsanız şöyle güçlü bir şekilde “Oley!” diyebilirsiniz.

Bir zamanların metropolü Ani

Kars’ta ilk olarak Ani Harabeleri’ne gittik ve hala ayakta duran kent surlarının önünde dolaşan Kars kazları tarafından hoş bir şekilde karşılandık.

Ermeni Bagratlı devletinin elindeyken en parlak dönemini geçirdiği 10. yüzyıl sonu ve 11. yüzyıl başında yaklaşık 100 bin kişinin yaşadığı düşünülen Ani Kenti’nden bugüne kalanları görmek hem etkileyici hem de belki biraz hüzünlüydü. 2016’dan beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ani Harabeleri’nde, İpek Yolu’nun üzerinde kurulmuş olan bu önemli ticaret merkezinde yaşamış farklı kültürlere; Ermeniler, Bizanslılar, Selçuklular, Gürcüler ve Osmanlılara ait izler var. Yüzyıllardır ayakta kalmayı başarmış bu yapılar karşısında saygı ve hayranlık duymaktan başka bir şey yapamıyor insan… Arkada dağlar ve önde kahverengi-kızıl tonlarındaki taşlarla yapılmış bu yapılar, etkileyici manzaralar oluşturuyor. Hele bir de kar varsa, atmosfer bambaşka… Ani Harabeleri, bugün Ermenistan’la sınırımızı belirleyen Arpaçay Irmağı’nın hemen yanında. Selçuklu döneminden kalan, 1072 yılında yapılmış ve Anadolu’da inşa edilen ilk cami olduğu söylenen Ebu’l Manucehr Camii’nin kalıntılarından aşağıya bakarak Arpaçay’ın fotoğrafını çekebilirsiniz.

Ani’de en çok Abughamrents Aziz Gregory Kilisesi’nden etkilendim. Bu bölgede, konik kubbeye sahip bu tip kiliselere rastlanıyor. Kars şehir merkezinde Kars Kalesi’nin hemen yakınındaki 12 Havariler Kilisesi de güzel bir yapı ve 10. yüzyılda Ermeni Bagratlı Krallığı döneminde aynı tarzda yapılmış.

Bu kilise de Kars ve Ani’deki diğerleri gibi, tarih boyunca Hristiyanların hakimiyeti döneminde kilise, Müslümanların hakimiyeti döneminde ise cami olarak kullanılmış. Şehirleri ele geçirenler hakimiyetlerinin simgesi olarak dini yapıları dönüştürmüş.

Ani Harabeleri’ndeki en büyük yapı olan, kızıl taşlardan yapılmış etkileyici Ani Katedrali, dönemin ünlü Ermeni mimarı Trdat tarafından tasarlanmış ve 11. yüzyılda tamamlanmış. Trdat, Ayasofya’nın kubbesini de o dönemdeki bir depremden sonra tamir eden mimarmış. 2011’den bu yana restorasyon çalışmalarının devam ettiği Ani Harabeleri’ndeki yapıların içine girin, gezin, incelemeye vakit ayırın. Dışarıdan ayrı, içeriden ayrı güzellikler sunuyorlar.

Kars’ı Kars yapan ve farklı kılan özelliklerinden bir tanesi, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra 1918’e kadar 40 yıl boyunca Rusların yönetiminde kalması ve bu süre içinde şehre kazandırılan güzel taş binalar ve geniş caddeler. 19. Yüzyıl Baltık Mimarisi tarzında yapılan bu binaların arasında sanırım benim için en etkileyici olanı Katerina Sarayı oldu. Konumu ve önündeki dereye bakan şık beyaz sandalye ve masalarıyla bir masal gibiydi. Kars Kalesi’ne çok yakın olan bu yapı, Rusların Son Çarı II. Nikolay tarafından eşi Katerina için yaptırılmış. Bugün butik otel olarak hizmet veriyor.

Kars’ta Gazi Ahmet Muhtar Paşa Konağı’nı da gezdim. Darüşşafaka’nın beş kurucusundan biri olan Gazi Ahmet Muhtar Paşa, Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Kafkasya Cephesi Komutanı iken Kars’ta bu konakta yaşamış. Konak, Kars Valiliği tarafından restore edilerek ziyarete açılmış.

Kars şehir merkezindeki güzel binaları görmek için yürüyerek dolaşmanızı tavsiye ederim. Ruslardan kalan güzel binaların bazıları bakımsızdı ve kullanılmıyordu. Belki turizmin gelişmesiyle bu binalar da yeniden hayat bulabilir diye düşündüm.

Biz Kars-ı Şirin Oteli’nde kaldık. Gördüğüm ve güzel olduğunu düşündüğüm diğer otellerse; Kar’s Otel, Hotel Cheltikov ve Katerina Sarayı Hotel…

Kristal Kar

Kars’ta kristal kar olduğunu gitmeden önce duymuştum… Kars’a giderken “kristal kar”ın fotoğrafını çekmeyi aklıma koydum, ama acaba nasıl yakalayacak, nasıl çekecektim? Kars’tan Erzurum’a doğru Doğu Ekspresi’nde giderken bana güneş yardımcı oldu. Güneşin vurduğu yerlerde kar öylesine parıldıyordu ki, sanki kristal tarlasında gidiyoruz gibiydi. İşte olmuştu, kristal kar karşımda bana poz veriyordu! Karslılardan aldığım bilgiye göre, bu kar tipi dünyada sadece Kars’ta ve Alpler’de varmış. Kayak için de çok uygunmuş. Bu nedenle Sarıkamış’ta kaymak herhalde çok keyifli olsa gerek.

Doğu Ekspresi’nde, bu tren yolculuğunu keyif için yaptığı anlaşılan çok insan vardı. Kars Tren Garı’nda yola çıkmadan önce trenin üstüne asılı olan Doğu Ekspresi tabelasıyla hatıra fotoğrafı çektirenlere bakan istasyon görevlileri de bu durumdan hoşnut görünüyor, gülümsüyorlardı.

Kars’ın en ünlü yemeği kaz eti. Ben ilk gün gördüğüm şirin kazlardan sonra kaz eti yiyemedim ama denemek isterseniz Kars Kaz Evi meşhur. Ayrıca Hangel isimli bir yemekleri var ki bu da üçgen biçiminde kesilmiş hamur parçalarının üstüne karamelize soğan, yoğurt ve tereyağı dökülmesinden oluşan lezzetli bir yemek. Kıymalısı da yapılıyor.

Ayrıca uçakla dönerken uçak dergisinde Sivas mutfağından ismi biraz farklı, “Hingel” olarak aynı yemeğin patateslisinin tarifini gördüm ve defterime not ettim. Anlaşılan, başka illerde de bu yemek ufak değişikliklerle yapılıyor. Bir de nohut ve etle yapılan piti isimli yemekleri var. Ayrıca her yerde içtiğimiz çaylar da bol ve lezzetliydi.

Önereceğim restoran, hem yemekleri, hem de ambiyansı ve canlı müziği sebebiyle Pushkin Restoran… Rus yazar ve şair Pushkin, 1829’da Kars’a gelmiş. Mazlum Ağa Hamamı’nda yıkandığı ve çok etkilendiği bilinen Pushkin, Kars’ı eşine yazdığı mektuplarda anlatmış.

Ayrıca, Craft Coffee isimli kafeyi tavsiye ederim. Kahvenizi içebileceğiniz ferah, modern, hoş bir yer. Bize burada kurabiye ikram ettiler. Genel olarak Kars’ta insanlar yardımsever ve içtendi.

Kars’ta peynir ve bal alabileceğiniz çok dükkan var. Boğatepe Köyü’nün ürünlerinin satıldığı bir dükkan da kent merkezinde bulunuyor.

İsviçre’den Kars’a geçen gelenek

Pushkin Restoran’da akşam yemeği yerken yan masada İlhan Koçulu’nun oturduğunu öğrendik. Kendisi, Kars’ın Boğatepe Köyü’nde doğup büyümüş ve köyünde peynircilik yapıyor. Hem peynir ustası olarak hem de köyünün kültürünün yaşatılması ve tanıtılması için yürüttüğü çalışmalarla tanınmış bir kişi. Kendisine merhaba dedik ve sohbet ettik. Ertesi gün Boğatepe Köyü’ne gidecektik ve kendisi Koçulu Peynircilik Kars Şube Müdürü Çağdaş Koçulu’yla bağlantı kurmamızı önerdi. Böylelikle doğru adrese ulaşmış olduk.

Kars’ın meşhur gravyer peynirinin tarihi hakkında Boğatepe Köyü’ndeki Türkiye’nin ilk ve tek peynir müzesinde bilgi aldım. 1880’den itibaren buraya yerleşen İsviçreli peynir üreticileri burada imalathaneler kurarak gruyère (gravyer) peynirinin üretimini başlatmışlar. Alp Dağları’na benzettikleri bu bölgeyi peynir üretimi için en uygun yer olarak seçmişler. Boğatepe Köyü, bugün Kars’ta halen gravyer ve kaşar peyniri üretiminin geleneksel yöntemlerle yapıldığı tek köymüş. Buraya gelmişken nefis peynirlerden almadan dönmek olmaz!

1880’lerde inşa edilen gravyer mandırası, İlhan Koçulu öncülüğünde ve köy halkının katkılarıyla restore edilerek müzeye dönüştürülmüş. Köydeki yaşam biçiminin varlığını sürdürmesine katkı sağlayan bir “ekomüze” olarak açılmış.

İlhan Koçulu’nun kurduğu ve Zümran Ömür’le birlikte başkanlığını yürüttüğü Boğatepe Çevre ve Yaşam Derneği, köylerindeki kültürel mirasın korunması, tanıtılması ve yaşatılması, sürdürülebilir olması, köy yaşamının desteklenmesi ve kente göçün azalmasına katkı yapılması amacıyla çalışıyor. Koçulu, sohbetimiz sırasında köydeki kadınların çalışması, üretmesi ve sosyalleşmesi için gayret sarf ettiklerini söyledi. Boğatepe Köyü’nün kadınları, peynir üretiminin yanı sıra köydeki yaklaşık 650 çeşit bitkiden yenebilir ve faydalı olanlarının yetiştirilmesi ve kullanılması hakkında da eğitimler almış. Ayrıca, yurt dışından “dayanışmacı turizm” anlayışıyla gelen ve köy evlerinde konaklayan ziyaretçilerle iletişim kurabilmek ve onlara rehberlik yapabilmek için Fransızca eğitimi almışlar. Köydeki insanların kentlerde tanıdıklarının olmasından mutluluk duyduklarını ifade eden Koçulu, ziyaretçilerle köylülerin sohbet etmesinin önemini vurguladı. Sizin de yolunuz bu köye düşerse veya başka köylere giderseniz bunu hatırlayın, olur mu? Köyde kahvaltı etmek de mümkün. Köy evlerinde hazırlanan “Boğatepe kahvaltısı”nı deneyebilirsiniz. Tüm bu yapılan çalışmalar ne kadar güzel bir örnek oluşturuyor ve ilham veriyor.

Çıldır Gölü’ne de gittik. Kış aylarında donan gölün kıyısında Kars Valiliği’nin tesislerinde sarı balık yedik. Donmuş gölün üstünde yürüyüş yapabilir, bembeyaz manzarasıyla sizi sakinleştirmesine izin verebilir, fotoğraf çekebilirsiniz.

Turla gitmiyorsanız araba kiralamanızı tavsiye ederim. Ani Harabeleri, Çıldır Gölü, Boğatepe Köyü gibi yerlere arabayla gidebilirsiniz.

Kars, farklı kültürlerin bıraktığı izlerin bugün de görülebildiği bir yer… Yıllar önce göçüp gitmiş olsalar da, belki bir binanın güzelliğinde, bir sandalyenin zarafetinde, belki de bir pastanedeki pastalarda kendini hatırlatıyor sanki… Kaybolmuyor bir şekilde. Kars’ta bunu hissettim. Kristal ve Kars kelimeleri yakıştı birbirine, yazımın başlığı Kristal Kars olsun dedim…

Burası Atina… Zeus’un kızı Athena’nın şehri. Komşumuzun başkenti. İstanbul’dan uçakla sadece 1 saat 10 dakika uzaklıkta. Bir bakışta “Aynı biz!”, bir bakışta “Eh onlar Avrupalı”… Şu kesin ki, tarihi ve kültürel miraslarını koruma konusunda bizden çok daha ileriler ve Atina buna iyi bir örnek. Burada Antik Yunan’ın ruhunu bugün de hissedebiliyorsunuz. Eski ve yeni iç içe ve birbiriyle uyumlu… Sık sık eski kalıntılar ve eserlerle karşılaşıyorsunuz. Şehre tepeden bakıldığında uyumu bozan bir tane bile yapı yok. Gelin gezmeye başlayalım…

Atina’nın en özel ve kutsal yeri, Akropolis. “Şehrin en yüksek noktası” anlamına geliyor. Buraya gittiğinizde, şehre yukarıdan bakan bir tepe üzerine inşa edilmiş tapınaklarla, yani; tanrı ve tanrıçaların evleriyle karşılaşıyorsunuz. Akropolis, Atinalılar için hep kutsal bir yer olmuş. İlk kez M.Ö. 13. yüzyılda surlarla çevrilmiş ve o kadar devasa surlar yapılmış ki halk bunlara Yunan mitolojisindeki doğa üstü yaratıklar tarafından yapılmış anlamına gelen “Cyclopean” adını vermiş. Buradaki tapınaklar tarih boyunca farklı amaçlarla kullanılmış, yenilenmiş, yangın veya savaşlarda zarar görmüş, yıkılmış ama tekrar tekrar inşa edilmiş ve hep şehrin gücünü sembolize etmiş. Kutsallığı nedeniyle 1833’te Yunan Devleti’nin kuruluşundan itibaren Akropolis’in restorasyonu çok önemli bir milli hedef olarak kabul edilmiş. Restorasyonlar günümüzde de devam ediyor. Buradan bütün şehri seyredebilirsiniz. Akropolis aşağıdan da çok güzel görünüyor, gece de ışıklandırılıyor.

Akropolis metro istasyonunda eserler sizi karşılamaya başlıyor.

Akropolis’te bir de Odeon of Herodes Atticus isimli bir açık hava tiyatrosu var ki burası antik çağlardan beri kullanılan ve bugün de konserlere ev sahipliği yapan muhteşem bir mekan.

Akropolis’teki en büyük ve görkemli tapınak ise meşhur Parthenon. Parthenon’daki kadar fazla sayıda heykelle donatılmış başka bir Yunan tapınağı daha yok. M.Ö. 447’de inşasına başlanan ve 15 yılda tamamlanan, Tanrıça Athena’ya adanmış olan bu tapınak, şehrin güç ve görkeminin sembolü olmuş. Eskiden Parthenon’un içinde tam ortada Athena’nın 13 metrelik, tahta, altın ve fildişinden yapılmış bir heykeli varmış. Bazı dönemler kilise ve cami olarak da kullanılan Parthenon, 1687’de Venediklilerin kuşatması sırasında paramparça olmuş. 19. yüzyılda ise İngiltere’nin İstanbul Büyükelçisi Lord Elgin, Parthenon’un birçok heykelinin de aralarında bulunduğu bazı eserleri Akropolis’ten British Museum’a götürmüş. 1900’lerin başında restore edilen tapınakta restorasyon çalışmaları 1983’te tekrar başlamış ve hala sürüyor.

Açık havada bu tapınakların arasında olmanın verdiği etkileyici deneyimi yaşadıktan sonra, Akropolis Müzesi’ni de gezmenizi tavsiye ederim. Bazı eserlerin orijinalleri Akropolis Müzesi’ne taşınmış ve orada sergileniyor. Akropolis alanında ise kopyaları var. Örneğin, Erechtheion Tapınağı’ndaki “Caryatid” isimli genç kız heykelleri… Atina Kralı Kekrops’un mezarının üstündeki damı taşıyan bu heykeller, ona duyulan hürmetin bir göstergesi olarak yerleştirilmiş. Müzede Akropolis’le ilgili daha fazla bilgi sahibi olabilir, eserleri yakından inceleyip müze mağazasından da kitap ve hatıra eşyaları alabilirsiniz.

Akropolis’in hemen yakınındaki Antik Agora’yı da gezmenizi öneririm. Burası eskiden vatandaşların ana toplanma yeri ve kamusal yaşamın kalbiymiş. Demokrasinin doğup geliştiği yer olarak kabul ediliyor.

Demokrasi kelimesi, demos (halk) ve kratos (güç, iktidar) kelimelerinin birleşmesinden oluşmuş. Akropolis’in girişindeki bir tabelada şöyle yazıyor: “Antik Atina’nın kalbi olan Akropolis ve çevresindeki arkeolojik alanlar, demokrasi, felsefe, tiyatro, bilim, sanat gibi Avrupa kimliğinin en önemli özelliklerinin doğduğu yerdir. Avrupa tarihi ve kültüründe oynadığı bu önemli rol sebebiyle Avrupa Birliği’nin Avrupa Mirası listesinde yer almaktadır. Avrupa burada başlıyor!” Bu yazı ve özellikle de son cümle beni düşündürüyor. Genelde coğrafi olarak Avrupa’nın başlangıcını Türkiye olarak kabul eder ve öyle kabul edilmesini isteriz. Ancak Avrupa Birliği’nin değerleri bakımından başlangıç noktası burası oluyor. Bu arada Olimpiyat Oyunları’nın M.Ö. 776 yılında Yunanistan’daki Olympia Antik Kenti’nde başladığını da not edelim.

Peki Atina ismi nereden geliyor? Efsaneye göre, Zeus’un kızı zeka ve bilgelik tanrıçası Athena ve deniz tanrısı Poseidon şehrin patronu olmak için birbirleriyle yarışmış. Poseidon halka deniz ticaretinin getireceği muazzam bir zenginlik vadetmiş, Athena ise bir zeytin ağacı dikmekle yetinmiş. Halk zeytin ağacını tercih edince de şehrin patronu Athena, ismi Atina olmuş. Bu topraklarda eskilerden beri zeytine ne kadar değer verildiğini ortaya koyan bir hikaye… Ünlü Antik Yunan şairi Homeros da zeytinyağına “sıvı altın” dermiş. Zeytin ve zeytinyağı Yunanistan’da tabii ki yemeklerde çok kullanılıyor ve gayet lezzetli. Bugün de Akropolis’teki Erechtheion Tapınağı’nın hemen yanı başında bir zeytin ağacı var ve bu ağacın Athena’nın diktiği o kutsal zeytin ağacı olduğuna inanılıyor. Athena’nın sembollerinden biri zeytin dalı, diğeri ise baykuş. Tanrıçanın kutsal kuşu olan baykuşun bilgelik sembolü olarak bilinmesi de herhalde buradan geliyor. Poseidon’un Athena’yla yarışması sırasında mızrağıyla kayada bıraktığı izin de Erechtheion Tapınağı’nda olduğuna inanılıyor.

Atina’da gezebileceğiniz güzel bölgelerden biri, Plaka. Akropolis’e çok yakın. Burada şirin evler, kafeler, dükkanlar var. Renkli ve sempatik sokaklarda dolaşabilir, ufak hatıralar alabilirsiniz. Plaka’ya gittiğinizde mutlaka uğramanız gereken bir mağaza önermek istiyorum. Adrianou Sokağı’ndaki Protasis isimli bu mağazada çok güzel, orijinal, farklı malzemelerle yapılmış rengarenk takılar var. Hem kendinize hem sevdiklerinize hediye olarak alabilirsiniz. Plaka yakınlarındaki Ermou Caddesi ise sadece yayalara açık bir alışveriş caddesi, burada tanıdık markalar var. Ermou üstündeki 11. yüzyıldan kalma küçük şirin Panagia Kapnikarea Kilisesi’ni de görmeden geçmeyin. Önünde bir laternacı duruyor, müzik çalıyordu.

Atina’da yemekler hem çok tanıdık hem de çok lezzetli… Monastiraki’deki restoranlarda yoğurtlu kebap çok popüler. “Yoğurtlu kebap” şeklinde Türkçe olarak yazılıyor. Monastiraki’de Adrianou Sokağı 25 numaradaki Antica Cafe Restaurant’ta musakka, caciki, dolma, karides saganaki yedik ve hepsi çok lezzetliydi. Tavsiye ederim. Atina’da insanlar dışarıda oturmaktan, yemek yemekten ve birşeyler içmekten keyif alıyor. Sokaklarda hayat var ve bu enerji size de geçiyor. Bir de unutmadan; portakallı revaniyi tadabilirsiniz.

Antica’da bizimle ilgilenen garsonun Türk olduğumuzu öğrendikten sonra basketboldan bahsederken Darüşşafaka’yı tanıdığını söylemesi de çok hoşuma gitti. İstanbul’un çok güzel olduğunu duyduğunu, gelmek istediğini ve Türkleri çok sevdiğini söyledi. Genel olarak kime Türk olduğumuzu söylesek, çok sıcakkanlı davrandılar ve Türkler, Türkiye ve İstanbul hakkında olumlu şeyler söylediler. Soyadı “oğlu” ile biten bir eczacıyla da sohbet ettik ve kendisi Mersin’den geldiğini, İstanbul’u çok beğendiğini söyledi. Aramızda çok bağlantı var.

Monastiraki Meydanı’ndaki cami dikkatinizi çekebilir, Cizderiye Camii adındaki bu Osmanlı camisi 1759 yılında inşa edilmiş.

Syntagma Meydanı’ndaki Parlamento Binası’nın önünde duran Evzon askerlerinin nöbet değişimi seremonisi bekleyip izlemeye değer. Gerçekten çok ilginç, dans performansı gibi… Zaten her zaman fotoğraf ve video çeken bir kalabalığın önünde nöbet değişimi yaptıkları için bir performans sergiler gibiler… Kıyafetleri de çok orijinal.

Atina’da, İstanbul’daki kadar fazla olmasa da kediler gördüm, özellikle Akropolis çevresinde epey kedi yaşıyor.

Atina’da metroyu kullanarak kolayca ulaşımınızı sağlayabilirsiniz. Şehirde dikkatimi çeken şeylerden biri de çok grafiti olmasıydı. Tamamen grafitilerle kaplı metrolar bile vardı.

Atina’ya gitmişken Pire’yi de gezebilirsiniz. Pire Limanı, Antik Yunan’da olduğu gibi bugün de çok işlek ve kalabalık. Burada Pasalimani ve Mikrolimano adlı koylara gitmenizi öneririm. Pasalimani ismi Osmanlı döneminde Atinalı paşaların buraya yüzmeye gelmesi nedeniyle konmuş. Yunan bayrağıyla uyumlu mavi-beyaz manzaralara bakarak sahil boyunca yürüyüş yapabilir, birşeyler yiyip içebilirsiniz. Mikrolimano’da bir restoranda deniz ürünleri, yunan salatası ve şarap veya uzoyla lezzetli bir yemek yiyebilirsiniz. Burada Michelin yıldızlı restoranların da bulunduğunu öğrendim.

Ayrıca Cartéλ (Cartel) isimli kafe çok popüler olmalı, çünkü çok kalabalıktı, burada çalışan bir garsondan aldığım bilgiye göre tüm Atina’dan buraya geliyorlarmış. Çoğunlukla gençler vardı ve Yunan pop müziği çalıyordu, kahveler, frappeler içiliyordu. Bir de çikolatalı sosla kaplanmış üç katlı kocaman pancake’ler yapıyorlar. Liman kıyısında güzel manzara eşliğinde burada oturabilirsiniz. Buraları Bodrum’a benzettim. Bu arada en köklü Yunan spor kulüplerinden Olympiakos’un kuruluş yeri ve evi de Pire.

Yunan alfabesi, farklı olduğu için insanda bir yabancılık hissi yaratıyor şüphesiz ama hemen hemen her önemli yazının altında latin alfabesiyle yazılmış versiyonu da var. Ayrıca birkaç gün sonra Yunan alfabesini çözmeye başlayıp da kelimeleri okuyabildikçe insan çok mutlu oluyor.

Atina’da nazar boncuğuna sık rastlamak da beni mutlu etti! Genel olarak bizimle çok benzerlikler taşıyor, diğer komşularımızı ziyaret etmedim ama belki de Türkiye’ye en çok benzeyen ülkedir diye düşündüm Yunanistan için… Teşekkürler! Efcharisto!

Merkeze geldiğinizde şehrin simgesi Jet d’Eau ilk gözünüze çarpan şey oluyor. Bu fıskiye, saatte 200 km hızla saniyede 500 litre suyu gökyüzüne doğru fışkırtıyor. Rüzgarsız, güzel havalarda suyun yüksekliği 140 metreyi buluyor.

Jet d’Eau’yu uzaktan seyretmenin yanı sıra yakınına kadar giderek göğe yükselen suları görmenin heyecanını yaşamanızı ve fotoğraf çekmenizi tavsiye ederim. Çok yaklaşınca ıslanıyorsunuz da tabii ama o da bu deneyimin bir parçası… Jet d’Eau, Cenevre fotoğraflarının da başrolünde. Özellikle gökkuşağının da olduğu Jet d’Eau fotoğraflı kartpostallar çok etkileyici. Ben de oradayken bir gökkuşağı gördüm, belki siz daha da güzeline rastlarsınız.

Cenevre, göl kıyısında yürüyüş için çok güzel bir parkura sahip. İki taraf boyunca yeşil parkların içinden geçerek ve güzel evler görerek uzun uzun yürüyüş yapabilirsiniz. Ayrıca bisiklet de kiralanabiliyor. Gölde yelkenliler, sörfler ve güzel havalarda yüzenleri görebiliyorsunuz. Plajlar da var. Burası bence biraz İstanbul Boğazı’nın bozulmamış kısımlarını andırıyor. Cenevre’de göl kıyısında dolaşırken mutlaka kuğu ve ördeklere rastlayacaksınız. Onlar da bu sakin şehrin temposuna ve ruhuna uygun şekilde sakin sakin dolaşıyorlar. Burada huzur bulmuş gibiler. Ayrıca son yıllarda martılar da gelmiş. İstanbul’daki martılara göre biraz daha ufak, şirin martılar.

Ben eylül başında gittiğimde hava bazı günler kapalı ve yağmurluydu. Bazı günlerse güneşliydi. Ama yağmurlu günlerde bile hep dolaştım, yağmur da Cenevre’ye yakışıyor diyebilirim. Senenin birçok gününde havanın yağmurlu olduğunu tahmin ediyorum.

Zamanı gösteren çiçekler

Merkezde bir dönme dolap var ve hemen yakınında da şehrin simgelerinden biri olan Çiçek Saat (Horloge Fleurie)… Jardin Anglais’nin köşesinde bulunan, yaklaşık 6.500 çiçek ve bitkiden yapılmış bu saat, ilk olarak 1955’te yapılmış, son yıllarda ise Cenevre’nin ünlü saat markası Patek Philippe tarafından yenilenmiş. Her mevsimde çiçekleri, renkleri değişiyor.

İlk kol saatinin kesin olarak ne zaman ve nerede yapıldığı bilinmemekle birlikte, ilk mekanik saatlerin Batı’da 12. yüzyılda yapıldığı sanılıyor. 15. ve 16. yüzyılda ise saatler minyatürleştirilmiş. Rönesans döneminde saat, takılan veya taşınan kişisel bir aksesuara dönüşmüş. İsviçre’de 1500’lerde başladığı bilinen saat üretimi, yüzyıllar içinde gelişerek devam etmiş ve İsviçre, özellikle de Cenevre, 16. yüzyıldan itibaren tüm dünyada kaliteli saat tasarımı ve üretimiyle meşhur olmuş. İsviçre saat üretiminde markalaşmış ve hep zirvede kalmış. Cenevre’de, 1839’da burada kurulan ünlü saat markası Patek Philippe’in adını taşıyan bir müze de var. Saat yapımının 500 yıllık öyküsünün anlatıldığı, 1500’lerden günümüze muhteşem saatlerin sergilendiği bu müzeyi gezebilirsiniz.

Çiçek Saat’e baktıktan sonra Promenade du Lac’ta dizili banklardan birine oturarak manzarayı seyrederken, sakinlikte bu saatin anlamını, Cenevre için güzel bir simge olduğunu anlıyorsunuz. Zamanın yavaş yavaş, yumuşak aktığı, telaşın olmadığı bu saatler şehrine, çiçeklerden oluşan bir saat yakışır ancak değil mi?

Şehrin bir diğer simgesi ise, Old Town’da bulunan Saint Pierre Katedrali. İlk yapılışı 1160’ya uzanan katedral, 1535’ten itibaren Protestan Katedrali olmuş ve Protestan Reformu’nun en önemli liderlerinden Jean Calvin de burada vaaz veriyormuş. Gotik tarzdaki bu katedralin kulelerine çıkarak şehri seyre dalmanızı ve panoramik manzaranın fotoğraflarını çekmenizi öneririm, çünkü buradan tüm şehir görünüyor. Dar merdivenlerden 157 basamak çıkarak kuleye tırmanmak ve katedralin büyük çanını görmek de heyecan vericiydi.

Cenevre Gölü’nde bir tekne turu yapabilirsiniz, ben 50 dakikalık olanı yaptım, daha uzun turlar da var. Avrupa’nın en yeşil şehirlerinden biri olan Cenevre’de dolaşırken bunu hissediyorsunuz, her yerde parklar var.

Göl kıyısındaki Botanik Bahçesi’nde (Jardin Botanique) dolaşarak hem değişik, güzel çiçekler hem de çeşitli hayvanlar görebilirsiniz. Mesela pembe flamingolar ya da tavuskuşları… Doğayla iç içe olmak için süper bir yer. Botanik Bahçesi’ne giderken geçtiğiniz bölgelerde de çok güzel parklar var. Buralarda herkes çimlerde oturuyor, piknik yapıyor, koşuyor… Botanik Bahçesi’ne gelmeden göl kıyısında yer alan La Perle du Lac isimli restoranda birşeyler yiyip içebilirsiniz. Gölün öbür kıyısındaki Parc des Eaux – Vives de çok güzel, tavsiye ederim.

Old town’u çok beğendim. Burada çok sayıda sanat galerisi var. Sakin sokaklarında dolaşarak tur atmanızı tavsiye ederim. Burası, aslında Cenevre kentinin geneli, kendinizle baş başa kaldığınız, içinize dönebildiğiniz bir yer. Old Town’da masalsı bir hava var. Place du Bourg-de-Four meydanındaki La Clémence adlı cafe-bar çok güzel. Buranın ismi, hemen yakınındaki Clementine heykelinden geliyor olmalı. İsviçreli heykeltıraş Heinz Schwarz’ın yaptığı bu heykelin aynısından Botanik Bahçesi’nde de gördüm.

Cenevre’de merkezden kalkan tur taşıtlarına binerek hem Old Town’u, hem de Birleşmiş Milletler’in bulunduğu bölgeyi gezebilirsiniz.

Şehrin en büyük sanat müzesi ve İsviçre’nin de en büyük müzelerinden biri olan Musée d’Art et d’Histoire de Genève de Old Town’da yer alıyor. 1910 yılında yapılan binası görkemli bir bina. Ücretsiz gezilebilen 5 katlı müzede, çok farklı dönem ve tarzlarda sanat eserleri ve arkeolojik eserler, resim, heykel, tarihi objeler sergileniyor. Picasso, Renoir gibi ünlü ressamların eserlerini de gördüm. Müzenin büyük, güzel bir avlusu var.

Restoranının yemekleri de güzel. Avlusunda bir kahve içebilirsiniz. Müzeye girer girmez ilk gördüğüm eserin bir Türk sanatçıya, Burhan Doğançay’a ait olması da hoş bir tesadüftü.

Cenevre Üniversitesi’nin yanındaki Bastions Parkı da çok güzel. Bu parkın içinde mutlaka yürüyüş yapın. Park boyunca uzanan duvarda ise, Reformcular Anıtı (Mur des Réformateurs) var. Anıtta, Protestan Reformu’nun öncüsü ve destekçisi olan Avrupalı din ve devlet adamlarının heykelleri yer alıyor. En ortada ise en önemli dört Protestan Reformcusu Guillaume Farel, Jean Calvin, Théodore de Bèze ve John Knox’un büyük heykelleri var. Bu anıt, Calvin’in doğumunun 400. yılı, Cenevre Akademisi’nin (bugünün Cenevre Üniversitesi) kuruluşunun da 350. yılı anısına yapılmış.

Cenevre, “barış kenti” olarak da biliniyor. Uluslararası anlaşmaların, barış görüşmelerinin yapıldığı, tarafsız bir konuma sahip eskiden beri… Zaten genel olarak İsviçre, barışın, refahın, huzurun ülkesi gibi… Bunu orada gezerken hissediyorsunuz ve keşke dünya üstündeki tüm insanlar böyle yerlerde yaşasa, insanca yaşasa diye düşünüyorsunuz. Tüm insanlar bunu hak ediyor. Cenevre, başta Birleşmiş Milletler’in Avrupa merkezi olmak üzere, Dünya Sağlık Örgütü, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği gibi yaklaşık 20 uluslararası kuruma ev sahipliği yapıyor ve 160’dan fazla ülkenin heyetleri burada hükümetlerini temsil ediyor.

İsviçreli Henri Dunant’ın fikir babası olduğu ve 1864’te kurulan Kızıl Haç’ın merkezi de Cenevre’de ve logosu da İsviçre bayrağının aynısının sadece renklerinin yer değiştirmiş hali. Uluslararası ekonominin önemli bir merkezi olan Cenevre’de yaklaşık 100 yabancı banka bulunuyor. Dünyanın farklı ülkelerinden gelmiş birçok insanın yaşadığı Cenevre, küçük ama çok kültürlü bir şehir. Genelde daha büyük şehirler kozmopolit olurken Cenevre’nin hem küçük hem kozmopolit olmasına dikkat çekiliyor. Bu nedenle “en küçük metropolis” deniliyormuş.

Cenevre’de saat satan mağazalara çok sık rastlıyorsunuz, saat alma niyetiniz varsa burası tam size göre. İsviçre’den hatıra olarak buraya özgü guguklu saatlerden ya da çakılardan alabilirsiniz. Bir de tabii çikolatayı unutmayın, zaten unutmanız da pek mümkün değil!

Cenevre’nin merkezinde, Gare de Cornavin adlı tren garına yakın birçok otel var, bu otellerden birinde kalmanızı tavsiye ederim. Hem merkezde oldukları için çok rahat hem de trenle yakın yerlere gidecekseniz bu bakımdan da kolay olur. Cenevre’nin merkezinden trenle havalimanına gidiş de çok kolay. Otelden verilen ücretsiz kartla Cenevre içindeki tüm toplu taşıma araçlarına binebiliyorsunuz ki buna havalimanına gidiş de dahil.

Montreux

Cenevre’den yaklaşık bir saatlik bir tren yolculuğuyla Montreux’ye gidebilirsiniz. Yolda trenden Lausanne ve Montreux arasındaki meşhur Lavaux üzüm bağlarını da görebilirsiniz. Montreux, Cenevre Gölü’nün en kuzey ucunda yer alıyor. Burada göl kıyısındaki ünlü Château de Chillon’u da gezebilir ve tarihte bir yolculuğa çıkabilirsiniz.

Montreux’de göl kıyısında mutlaka yürümelisiniz. Ben oradayken bienal vardı ve göl kıyısına çok hoş sanat eserleri, heykeller yerleştirilmişti. Bu da beni çok etkiledi. Özellikle Sara.H’nin yıldızı boyayan bir çocuk heykeli olan “A Chacun son Etolie” isimli eseri oraya o kadar uymuştu ki… Büyülü bir atmosfer vardı. Göl manzarası, arkada dağlar, önde çiçekler, hava güneşli olmasa da çok güzel manzaralar oluşturuyordu. Bol bol fotoğraf çektim.

Montreux’deyken Freddie Mercury’nin doğum günü nedeniyle düzenlenen bir festivale de denk geldim. Freddie Mercury burada muhteşem göl manzaralı bir evde yaşamış ve “Gerçek bir iç huzuru hissetmek istiyorsanız, Montreux’ye gitmelisiniz” demiş. Ne kadar doğru söylemiş!.. Birçok ünlü kişi, şair, yazar, müzisyen, oyuncu, politikacı, hayatının bir döneminde Cenevre Gölü kıyılarında yaşamış. Dostoyevski, Victor Hugo, Ernest Hemingway, Jean-Jacques Rousseau, Audrey Hepburn, Alphonse de Lamartine, Gustave Eiffel, Hans Christian Andersen, Lord Byron bunlardan birkaçı… Burada huzur ve ilham bulmuş olmalılar.

Aşağı bakıyorsanız asla gökkuşağı bulamazsınız

İsviçre’de huzur bulmuş ünlü kişilerden biri de Charlie Chaplin. Vevey’de (Corsier) Charlie Chaplin’in ailesiyle birlikte yaşadığı ev müze haline getirilmiş. Chaplin’s World isimli bu müzeyi kesinlikle tavsiye ediyorum. Vevey’in merkezinden 212 numaralı otobüsle gidiliyor.

Sanki bugün hala yaşanıyormuş gibi eşyaları korunmuş olan evini gezebilir, kocaman bahçesinde dolaşabilir, Stüdyo bölümünde ise Chaplin’in filmlerinden ilhamla dekore edilmiş alanlarda gezerek ve filmlerinin içinde gibi hissederek o ruhu yaşayabilirsiniz.

Müze mağazasında ise Chaplin’in sözlerinin yazılı olduğu magnet, kart, kitap ayracı gibi hatıra eşyaları alabilirsiniz. Ben en çok, “Aşağı bakıyorsanız asla gökkuşağı bulamazsınız” ve “Kahkahasız geçen bir gün harcanmış bir gündür” sözlerini sevdim. Chaplin, 1953’te ailesiyle birlikte ABD’den İsviçre’ye yerleşmiş. Eşi ve çocuklarıyla o güzel evde yaşamış. Eski fotoğraflardan kartpostallar yapılmış ve 1957’den bir aile fotoğrafında boy boy 6 çocuğu var.

Cenevre ve çevresini gezerken İsviçre’nin bayrağındaki pozitif olarak algıladığım işarete ters düşen hiç bir şeyle karşılaşmadım. Her şey pozitif ve güzeldi. Hatta keşke dünya üzerindeki tüm insanlar böyle ortamlarda yaşayabilse dedim kendi kendime. Keşke… Bu güzel ülkenin daha görecek çok yeri var…

Türkiye’de de Mardin’de aynı taştan yapılmış evler olduğunu öğrendim. Ayrıca Kapadokya’da da böyle evler gördüm. Malta’da sokaklar hep temiz… Dört bir yanınız sarı taşlarla çevriliyken, bu temiz, dar sokaklardan yürümek gerçekten güzel bir deneyim.

Malta’da evler, kaleler, surlar, gözetleme kuleleri hep sarı sarı, adalar ülkesi olması sebebiyle de dört bir yanınızda hep masmavi deniz var. Ben de bu yüzden ona sarı saçlı mavi gözlü ülke adını taktım!

Yaklaşık 450 bin nüfuslu Malta ülkesi; Malta, Gozo ve ortadaki Comino adaları ile daha küçük adalardan oluşuyor. 1964 yılında bağımsızlığını kazanan Malta, tarihi boyunca Fenikeliler, Romalılar, Bizanslılar, Araplar, Normanlar, Fransızlar, İngilizler gibi farklı milletlerin egemenliğinde dönemler geçirmiş. MS 60 yılında St. Paul’ün Malta’ya geldiği ve halka Hristiyanlığı kabul ettirdiği sanılıyor. Bu olayın Malta kültüründe büyük etkisi var. 870-1091 yılları arasında, 200 yılı aşkın bir süre ise, Araplar, Hristiyan halkın yaşadığı Malta’ya egemen olmuş.

Doğal olarak her kültürden kalan izler günümüz Malta’sında görülebiliyor. Arap mimarisinin etkisiyle evlerin birçoğu cumbalı. Arapların etkisi bugün adalıların konuştuğu dil olan Maltacada da görülüyor. Ayrıca soyadları ve şehir adlarında da… İlber Ortaylı ise “İlber Ortaylı Seyahatnamesi” isimli kitabında Maltalıların Fenikece konuştuğunu yazmış. İngilizlerden ise trafiğin soldan oluşu kalmış. Ayrıca, İngilizce ülkenin resmi dillerinden biri. Halk genelde İtalyanca da biliyor. Malta’da farklı kültürlerin izlerine rastlamak heyecan verici.

Malta’da en çok yenilen et tavşan eti, en meşhur yemek ise tavşan yahnisiymiş. Balık ve diğer deniz ürünleri de en bol tüketilen yiyeceklerden. Ayrıca İtalya’ya sadece 93 km uzaklıkta olan Malta’da doğal olarak İtalyan kültürü de etkili ve İtalyan yemeklerinin yenebileceği birçok restoran da var.

Tarihi ve doğal güzellikleriyle ön plana çıkan ve ikliminin de avantajlarını kullanan Malta’nın en önemli geçim kaynaklarından biri turizm. Ayrıca İngilizce dil okulları da meşhur.

Şövalyelerin Memleketi

1530-1796 yılları arasında Malta’yı, Kanuni Sultan Süleyman’ın Rodos’u fethetmesinin ardından Rodos’tan ayrılarak Malta’ya yerleşen St. Jean Şövalyeleri (Malta Şövalyeleri) yönetmiş. Şövalyeler, şehrin savunmasını özellikle Osmanlı’ya karşı kuvvetlendirmek amacıyla surlar, gözetleme kuleleri, kaleler inşa etmiş. Bu kalelerden en önemlisi, başkent Valletta’daki St. Elmo Kalesi. İnşa ettikleri yapılar bugün hala ayakta. Çok iyi duvar örerlermiş. Bodrum Kalesi ve Rodos Kalesi de St. Jean Şövalyeleri tarafından yapılmış eserler.

Malta Osmanlılar tarafından alınamamış. İlber Ortaylı’nın yazdığına göre tıpkı Viyana gibi Malta da Osmanlı’nın Avrupa’da yayılmasını durduran bir yer ve bu nedenle de sembolik bir öneme sahip. En büyük Osmanlı kuşatması olan 1565’teki Malta Kuşatması, altı ay sürmüş. Akdeniz’deki hakimiyetlerini artırmak amacıyla Osmanlılar stratejik konuma sahip Malta’yı kuşatmış, ancak başarılı olamamışlar. Başarılı olsalardı buradan da İtalya’ya geçecekleri düşünülüyormuş. O nedenle, Şövalyelerin Osmanlı’ya karşı kazandıkları bu zafer, Avrupa’da büyük yankı uyandırmış ve saygınlık kazanmalarına yol açmış. Yenilmez Osmanlı imajı sarsılmış. Zaferden sonra zaferin kahramanı, Şövalyelerin lideri, Büyük Üstat Jean Parisot de la Valette adına yeni bir şehir kurulmuş ve bu şehre onun ismi verilmiş. Valletta, bugün de Malta’nın başkenti…

Kaleler ve surlarla savunması güçlendirilmiş bu şehirde bulunan Büyük Üstat Sarayı’nın içinin fotoğraflarından sarayın çok ihtişamlı olduğu anlaşılıyor. Aklınızda bulunsun. Yine aynı şekilde gösterişli olan ve Şövalyelerin yaptırdığı St. John’s Co-Katedrali’ni de bu şehirde görebilirsiniz. Burada ünlü İtalyan ressam Caravaggio’nun da eserleri bulunuyor. Avrupa’nın en zengin ve soylu ailelerinden gelen Şövalyeler, ülkeye mimari ve sanat alanında önemli eserler kazandırmışlar.

Malta’yı daha güvenli hale getiren, ekonomik ve sosyal yönden gelişmesini sağlayan Şövalyeler, Fransızların gelmesiyle burayı terk etmişler ve merkezleri Roma’ya taşınmış. Bugün de halen Malta Tarikatı adıyla faaliyetlerini sürdürüyorlarmış.

Malta Şövalyeleri’nin liderlerine Büyük Üstat deniyormuş. Şövalyeler devrinde Malta’yı Büyük Üstatlar yönetmiş. Malta Şövalyeleri’nin kökeni Kudüs’e dayanıyor ve Hospitalier Şövalyeleri olarak da biliniyorlar. 11. yüzyılda İtalyan tacirler tarafından Kudüs’te hayır amaçlı kurulmuş olan bu şövalye tarikatının amacı Kudüs’e gelen hasta ve yoksul Hristiyan hacılara yardım etmekmiş. Zamanla güçlenmiş ve kendilerini Papa’ya karşı sorumlu hisseden askeri bir tarikata dönüşmüşler, Haçlı ruhuna katılmışlar. Hac yolunu koruma amacı güden Şövalyeler, Rodos’a yerleştikten sonra Rodos Şövalyeleri, Malta’ya yerleştikten sonra da Malta Şövalyeleri olarak anılmışlar.

Şövalyelerin amblemi olan sekiz köşeli beyaz haç işareti bugün Malta’nın ulusal simgelerinden biri olarak hatıra eşyalarında, yöresel ürünlerin ambalajlarında, broşürlerde ya da sokakta yürürken karşınıza sık sık çıkmaya, Şövalyelerin ruhunu ve Malta için önemini hissettirmeye devam ediyor!

Gozo!

Gelelim Gozo adasına… Malta Cumhuriyeti’ni oluşturan adalardan biri olan Gozo, Malta adasının kuzeyinde ve ondan biraz daha küçük. Buraya mutlaka gitmelisiniz.

Verimli topraklara sahip Gozo’da zeytin, zeytinyağı, peynir, marmelat, bal, şarap, deniz tuzu gibi yöresel ürünlerin tadına bakabilir, eve götürmek için alabilirsiniz. Keçi boynuzu pekmezi ve kaktüs meyvesinden yapılan likör ile marmeladı da deneyebilirsiniz. Buraların balı meşhur. Zaten Malta ismi de baldan geliyormuş. Antik Yunan’da buraya “bal-tatlı” anlamına gelen Melite adını vermişler.

Gozo adasının başkenti ve en eski şehri, Rabat ya da diğer adıyla Victoria… Böyle farklı kültürlerden kalan birden çok isimli şehirlerin olması Malta’ya özgü bir durum. Burada, kente hakim bir konumda bulunan “The Citadel” isimli kaleyi ziyaret edebilirsiniz. Tarihi Neolitik Çağ’a kadar uzanan ve tarih boyunca yenilenen kale, son yıllarda AB desteğiyle restore edilmiş.

Gozo Adası’nın batı kıyısında bulunan ve “Mavi Pencere” anlamına gelen Azur Penceresi’ni duymuş olabilirsiniz. Bu doğa harikasını maalesef görme şansım olmadı, çünkü biz gitmeden kısa bir süre önce, 8 Mart’ta şiddetli bir fırtınada tamamen çökmüş. Doğal yollarla oluşmuş 28 metre yüksekliğindeki kireç taşından bu kemer, artık fotoğraflarda yaşayacak. Malta Başbakanı Joseph Muscat da Malta’nın turizmine katkı sağlayan bu en ünlü doğal güzelliğinin yok olmasından dolayı üzüntüsünü bildiren bir açıklama yapmıştı.

Biz yine de bölgeye giderek onun hemen yakınlarında bir tekne turu yaptık. Çok güzeldi, tavsiye ederim. Inland Sea’den teknelere binerek mağaradan geçtik ve denize ulaştık. Kayalıkların dibindeki mercanları, yüz şeklindeki kayayı gördük.

Bu bölgenin dalış için de mükemmel olduğu söylendi. Mağaralar var, su çok temiz. Azur Penceresi, Game of Thrones dizisinde ve bazı filmlerde de gözükmüş.

Denizin, doğanın, muhteşem manzaraların tadını çıkarabileceğiniz Gozo’da Xlendi isimli Balıkçı köyünde balıkların, karideslerin, kalamarların ve diğer deniz ürünlerinin tadına bakabilirsiniz.

Nüfusunun çoğunluğu Katolik olan Malta’da çok sayıda kilise var. Ama içlerinde bir tanesi var ki özel bir yere sahip: Gozo’daki Ta’ Pinu Kilisesi. Bu kilisede dilenen dileklerin kabul olduğuna inanılıyor. İçeride bazı duvarlar, burada dilek dileyen ve dilekleri kabul olan insanların mektup ve fotoğraflarıyla dolu. Bu meşhur kiliseye biz de uğradık. Sizin de aklınızda olsun…

Mdina

Eski başkent olan Mdina şehri de çok güzel. Soyluların yaşadığı bu kentte sarı duvarlarla çevrili dar sokaklarda huzurlu bir gezintiden sonra acıktığınız zaman Fontanella Tea Garden’da bir mola verin. Buranın pastaları meşhur. Portakallı, çikolatalı çok güzel pastaları var.

Ayrıca içinde ricotta peyniri olan, boyoza benzer pastizz adlı bir çörek var ki bunu da kesinlikle öneriyorum.

Mdina şehri geceleri sokaklara asılan lambalarla aydınlatılıyor ve “sessiz şehir” olarak biliniyormuş. St. Paul’ün Malta’ya geldiğinde yaşadığı yerin burası olduğu sanılıyor.

Buradaki sarı kalker taşından evlerin bir özelliği de, kapılarının rengarenk olması…

Kimisinde kırmızı, kimisinde mavi, kimisinde yeşil bir kapı kondurulmuş sarı taşların ortasına…

Pencereler, panjurlar da öyle, yeşiller, eflatunlar, bordolar… Çok hoş bir görüntü oluşturuyor.

Kapı tokmakları da dikkat çeken başka bir detay. Mdina şehri kapı tokmaklarıyla meşhurmuş. Tokmaklar ne kadar büyük ve gösterişliyse, o evde oturanlar da o denli varlıklı olurmuş. Bir nevi statü göstergesi sayılıyormuş.

2004 yılında Avrupa Birliği’ne giren Malta’da AB’nin finanse ettiği restorasyon projeleriyle sık karşılaştım. Mdina’yı gezerken Türkiye’deki tüm belediye başkanlarını buraya getirmek ve gezdirmek geçti içimden… Sahip olduğu güzellikleri koruyup güzel bir şekilde hakkını vererek yüceltmek ve herkese gururla sunmak ne güzel bir şey. Bunu yapmayı başarabilenleri gördükçe bizde neden olamıyor diye düşünüp duruyor ve üzülüyorum.

Malta’da ayrıca Mellieha şehri yakınındaki Temel Reis’in “Popeye Village” isimli köyüne de gittik. Turkuvaz denizin kıyısındaki rengarenk evleriyle bu şirin köy, muhteşem bir manzara sunuyor. Robin Williams’ın oynadığı ve Temel Reis’in öyküsünü anlatan “Popeye” adlı müzikal film, 1980’de burada çekilmiş ve bu köy film için inşa edilmiş. Sonrasında da Maltalılar buraya sahip çıkmış ve köy bugün de müze ve eğlence parkı olarak ziyaretçilerini ağırlıyor.

Bu seyahatimi Jolly Tur’la yaptım. Rehberimiz Güray Ergun’a ve bana eşlik eden tüm ekibe çok teşekkür ediyorum!

(BeIN İZ TV’nin e-dergisi Merak Et’in Ekim 2017 sayısında yayınlanmıştır. Merak Et’i okumak için lütfen tıklayınız.)

Sicilya ismi, MÖ 1000 civarında adada yaşayan “Siculi”lerden geliyor. Akdeniz’in tam ortasında yer aldığı için tarih boyunca Yunanlılardan Romalılara, Morolardan (Kuzey Afrikalı Müslümanlardan) Normanlara birçok farklı milletin yolu buradan geçmiş ve hepsi izlerini bırakmışlar. Bugün Sicilya’da yaklaşık 5 milyon kişi yaşıyor. Adada, İtalyanca ve İtalyancanın Sicilya lehçesi konuşuluyor. İnsanlar tarım ve balıkçılıkla uğraşıyor. İtalya’da endüstri kuzeyde yoğunlaştığı için Sicilya’da üniversite okuyan gençler de çalışmak için genellikle kuzeye gidiyorlarmış.

“Peki, Sicilya’ya damgasını vuran nedir?” diye sorarsanız “Etna Yanardağı” derim. Katanya’ya daha inmeden bile, uçakta pencerenizden baktığınızda, başındaki dumanlarla size “vatanımıza hoş geldin” diyen Etna, indikten sonra da kendisini nereye giderseniz gidin hissettirmeyi başarıyor, enerjisiyle her zaman “buradayım” diyor sanki…

Etna’nın kırmızı lavlar püskürtürken çekilmiş fotoğraflarını görmüşsünüzdür… Ben oradayken böyle bir şey olmadı ama oraya gidiyor oluşum tüm ailemi ve özellikle de 6 yaşındaki yeğenimi çok heyecanlandırdı. İnsanlar olarak doğanın gücünü hissettiğimiz, karşısında çaresiz kaldığımız olaylardan biri ne de olsa yanardağ patlamaları…

“Etna” ismi eski Yunancada ateş ve yanmak anlamına geliyormuş. İyon Denizi’nin kıyısında, Katanya ile Messina arasında yer alan 3340 metre yüksekliğindeki Etna, dünyanın en büyük yanardağlarından biri ve Avrupa’nın en yüksek aktif yanardağı. Tarih boyunca birçok kez felaketlere yol açan Etna’nın en son büyük patlaması 1669’da yaşanmış ve sıcaklığı 1000 dereceyi geçen lavların yani sıvı magmanın oluşturduğu ateş nehri Katanya şehrine kadar ulaşmış. 1923, 1928, 1971, 1983, 2001 ve 2002’de de çevreye büyük zarar veren patlamalar meydana gelmiş.

Tüm bunlara rağmen, Sicilyalı rehberimiz Giusy Nicotra’nın bize anlattıklarından edindiğim izlenim, Sicilyalıların Etna’yı sevdiği ve onu her haliyle kabullendikleri, doğanın gücüyle barışık oldukları. Neden mi? Çünkü Etna insanlardan ve doğadan hem alıyor, hem de onlara veriyormuş. Tarih boyunca zaman zaman korku salıp kaçıran, yakıp yıkan Etna, sonrasındaysa etkisi altındaki bölgelerde toprağı öyle bir beslemiş ki, bu bölgeler tüm canlılar için çok verimli hale gelmiş. Potasyum ve fosfor yönünden zenginleştirdiği topraklarda iyi ürünler yetişir olmuş. Sicilya’da tarımın bu kadar gelişmiş olmasını insanlar Etna’ya borçlu. Turunçgillerden enginara, karnabahardan üzüme çok sayıda kaliteli ürün Sicilyalılara sunuluyor.

Bu arada, turunçgil yetiştirmenin MS 9. yüzyılda gelen Morolar döneminde başladığını not düşelim. Rehberimiz, “Bizim için Etna, yaşayan bir karakter, bir insan gibidir. Bazen sakin bazen sinirli olur, hepimiz gibi…” dedi. Biz gittiğimizde Etna’dan dumanlar çıkıyordu, bir kraterde Şubat ayından beri faaliyet vardı. Ya da rehberimizin deyişiyle, Etna’daki dört aktif kraterden sadece biri “sinirliydi”. Etna’yla ilgili söylenen bir diğer özellik de, sık sık ama az miktarda lav ve duman çıkartarak çoğu zaman faaliyet halinde olması. Sicilyalılar bu nedenle de kendisinden korkmazlarmış. Napoli yakınlarındaki Vezüv Yanardağı ise bundan farklı olarak çoğu zaman hiç faaliyete geçmez, ama geçtiğinde de çok şiddetli patlamalar yaratırmış.

Eskilerden beri Etna’yla ilgili birçok batıl inanç var olmuş. Yanardağın içinde canavarların, devlerin yaşadığı düşünülmüş. 1669’daki büyük felakete kadar, azizlerin mucizelerinin ve idollerin sihirli yardımının Sicilyalıları Etna’dan koruduğuna daha çok inanılırmış. 18. yüzyıldan itibaren ise araştırmalar ve bilimsel çalışmaların sayesinde yanardağ hakkında daha fazla bilgi sahibi olunarak gerçek anlaşılmaya başlamış. Etna’ya ziyaretler yapılır olmuş. Aralarında Goethe’nin de bulunduğu yazarlar ve bilim insanları buraya gelmiş. Ancak yanardağın gizemi bana sorarsanız günümüzde hâlâ bir parça devam ediyor.

Bugün Etna’nın farklı seviyelerine ve zirvesine çıkmak mümkün. Biz de otobüsle 2100 metre yükseklikteki Silvestri Krateri’ne çıktık. Belli bir yükseklikten sonra bitki ve ağaçlar azaldı, sonra yok oldu ve yerini sadece siyah ve kahverengi tepelerden oluşan manzaralara bıraktı.

Silvestri Krateri’nde bol bol fotoğraf çekebilir, siyah taştan yapılmış takılar, biblolar ve hatıra eşyaları alabilirsiniz. Gezerken yerden siyah ve kızıl taşları toplamak da serbest. Burada bir de restoran bulunuyor. Daha yukarı çıkmak isteyenler için teleferik var. Ayrıca Etna’nın kayak yapılabilen bölümleri de bulunuyor.

Bugün Etna’nın eteklerinde 18 köy var. Biz bu köylerden biri olan Randoxxo’yu ziyaret ettik. Burada köyün kapısından sokaklarına, kiliselerinden evlerine hemen her şey bölgeye özgü siyah lav taşından yapılmış.

Sicilya’nın genelinde de Etna’nın siyaha boyadığı taşlardan yapılmış binaları, heykelleri, kaldırımları, avluları sık görüyorsunuz. Sahillerde de kayalar simsiyah…

Sicilya’da Etna dışında 2 aktif yanardağ daha bulunuyor, isimleri Stromboli ve Volcano. Stromboli’nin sürekli faaliyet halinde olduğunu ve geceleri denize doğru akan lavları görmek için tekne turları düzenlendiğini öğrendim. Aklınızda bulunsun!

Etna’nın çok yakınındaki, Sicilya’nın ikinci en büyük şehri olan Katanya’nın ismini de Yunanlılar vermiş. “Etna’nın altına kurulmuş” anlamına geliyor.

Duomo Meydanı’nda Katanya’nın azizesi Santa Agatha’nın adını taşıyan katedrali gezebilir, meydanın ortasında siyah taştan yapılmış Fontana dell’Elefante isimli filli anıtı görebilirsiniz. Fil Katanya’nın sembolüymüş.

Meydana çıkan Etna Caddesi’nde ve bağlı sokaklarda her yıl 5 Şubat’ta düzenlenen Santa Agatha Festivali’nde yaklaşık 1 milyon kişi oluyormuş.

Sicilya’da belli başlı ürünlerden biri balık. Deniz ürünleri çok yeniyor. Katanya’da Duomo Meydanı’nın çok yakınındaki balık pazarında; hamsi, ton ve kılıç balığından karides ve kalamara, istiridyeden midyeye her türlü deniz ürününü bulmak mümkün. Sicilya’dayken deniz ürünlü makarna ve pizza çeşitlerini tadabilirsiniz.

Katanya’ya iner inmez şehrin merkezindeki balık pazarını gezdik. Satıcıların konuştukları dil farklı olsa da, beden dilleri ve müşterilerle iletişim kurma biçimleri Türkiye’dekine ne kadar benziyordu… Bu dikkatimi çekti.

Sicilya’da en çok yenen yemeklerden bir diğeri de, Pasta alla Norma. Domates, kızarmış veya sotelenmiş patlıcan, ricotta salata peyniri ve fesleğenle yapılan Katanya’ya özgü bu makarnanın tadına bakmanızı tavsiye ederim. Kendinizi bir Sicilyalı gibi hissetmek için!

Bir de Sicilyalı pastacıların icadı “cannoli”yi tatmalısınız. Ricotta peyniri kullanılarak yapılan bu tatlı çok lezzetli. Gider gitmez hemen bir “cannolo”yu ağzınıza atın ve Sicilya’da olduğunuzu hissedin.

Sicilya şaraplarından Nero d’Avola ve Rosso dell’Etna rehberimiz tarafından önerildi. Yanında da içinde karabiberlerin olduğu pecorino peynirini denemeden geçmeyin.

Sicilya’nın dondurmaları da meşhur… Şam fıstıklı, limonlu, fındıklı, çilekli, çikolatalı ve daha birçok çeşit dondurmayı tadabilirsiniz. Ayrıca buraya özel biberli bir çikolata yapılıyormuş ve onunla yapılan dondurmanın da çok leziz olduğu söylendi.

Sicilya’da “granita” isimli yumuşak, sütsüz, buzlu bir dondurma çeşidi daha var. Limonlu, bademli, çikolatalı, çilekli, karadutlu, şeftalili, kavunlu gibi çeşitleri bulunan bu serinletici tatlı, kahvaltıda da yeniyor. Zaten Sicilyalıların kahvaltıda genellikle tatlı şeyler; kek, bir tür Fransız ekmeği olan brioche ve granita yediklerini öğrendim. Sıcak yaz günlerinde güne ferahlayarak başlamak için güzel bir yol gerçekten de!

Sicilyalılar genellikle kahvaltılarını 10.00-11.00, öğle yemeklerini 14.00-15.00, akşam yemeklerini ise 21.00-22.00 gibi yiyorlar. Siestayı seviyorlar. Rehberimiz, “Sıcak olduğu için saat 13.00 – 16.00 arasında evde dinleniyoruz, pasta alla norma yiyoruz, plaja gidiyoruz” diye anlattı. Bu sırada dükkanlar kapalı oluyor. Sonra akşam 20.00-21.00’e kadar çalışıyorlar. Temmuzda hava sıcaklığı ortalama 40-42 derece oluyormuş!

Sicilya’da gezdiğimiz özel yerlerden biri de ünlü “Godfather” (Baba) filminin bazı sahnelerinin çekildiği Savoca köyüydü.

1972’de genç yönetmen Francis Ford Coppola’nın çektiği film, tüm zamanların en iyi filmlerinden biri olarak kabul ediliyor. Coppola, Michael Corleone rolü için o zamanlar tanınmamış bir aktör olan Al Pacino’yu tercih etmiş ve bu rol Al Pacino’nun yaşamını değiştirmiş. Yamaçlara kurulmuş bu şirin köy cennet gibi bir yer, alıp götürdü beni uzaklara…

Burada Al Pacino’nun oynadığı Michael Corleone’nin aşık olduğu kızın babasıyla ilk tanışıp meşhur konuşmasını yaptığı Bar Vitelli’ye uğrayıp bir kahve için ve pasta yiyin. Ben limonlu pasta yedim, gayet güzeldi.

Bar Vitelli, Baba filminden fotoğraflar ve objelerle süslenmiş, o temada dekore edilmiş, filmin ruhunu yaşatıyor bize.

Bar Vitelli’nin hemen önündeki terasta ise, köy manzarasına hakim bir konumda Coppola’nın bir heykeli var. Kendilerini dünyaya meşhur eden yönetmenin anısına saygıyla…

Köyde güzel bir yürüyüş yapıyoruz. Filmde Michael Corleone ve Apollonia’nın evlenme sahnesinin çekildiği Santa Lucia Kilisesi’ne uğruyoruz, onların yürüyerek geçtiği yollardan, portakal ve limon ağaçlarının arasından geçiyoruz. Kırmızı meyvesi olan kaktüsler dikkatimi çekiyor.

Savoca köyünün çok yakınındaki sahil kasabası da çok güzel… Sant’Alessio Siculo isimli bu yer, masmavi denizle sakin bir buluşma noktası. Yaz sezonu olmadığı için tenhaydı ve bize kalmıştı. Bunun tadını çıkardık. Güzel manzaraları fotoğraflayabilirsiniz.

Gelelim “Sicilya’nın İncisi” olarak bilinen Taormina’ya… Burası Richard Burton’un Elizabeth Taylor’a evlenme teklif etmesiyle meşhur, İyon Denizi’nin kıyısında güzel ve romantik bir kasaba.

Yüksek kayaların üstüne kurulmuş olduğu için her yerinden harika deniz manzarasına sahip. Etna da görülebiliyor. Yeşilliklerin içinde pembe, sarı, turuncu tonlarındaki evleri, kiliseleri, şirin sokakları, dükkan ve kafeleriyle çok güzel. Trafiğe kapalı olan ve iki tarafından kapılar bulunan Corso Umberto boyunca özgürce dolaşmanın keyfini yaşayabilirsiniz.

Benim tavsiyem, uçuk pembe San Giuseppe Kilisesi’nin bulunduğu Piazza IX Aprile meydanında dondurmanızı yiyip dolaşın. Ardından da Taormina’nın en güzel manzarasına sahip olan bu meydanın terasında manzarayı seyre dalın ve fotoğraf çekin.

Burası seramikleriyle meşhur olduğu için hatıra olarak buraya özgü renkli seramik eşyalardan alabilirsiniz. Bambar’da granita yiyebilirsiniz. Ayrıca buradayken Taormina’nın ünlü antik Yunan tiyatrosunu da görebilirsiniz.

Yine İyon Denizi’nin kıyısındaki Siracusa da tarihi kalıntılarıyla ünlü şirin bir kent.

Burası meşhur Yunan bilim adamı Arşimet’in memleketi. Siracusa’da özellikle eski şehrin bulunduğu Ortigia adasına gitmenizi, burada gönlünüzce dolaşmanızı, akşamüstü deniz kenarındaki kafe ve restoranlarda bir şeyler yiyip içmenizi ve manzaranın tadını çıkarmanızı öneririm.

Sicilya’yla İtalya ana karası arasındaki boğazı görmek isterseniz de Messina’ya gidebilir ve karşı kıyıya el sallayabilirsiniz.

İtalya’nın genelindeki gibi Sicilya’da da tarihi ve doğal güzelliklerin çok iyi korunmuş olması, çevrede gözü rahatsız eden bir şey olması şöyle dursun aksine her şeyin “güzel” olması beni çok etkiledi. “Güzel”i seven, onu yaratan ve koruyan insanların ülkesi İtalya…

Bu seyahatimi Jolly Tur’la yaptım. Rehberimiz Güray Ergun’a, Sicilyalı rehberimiz Giusy Nicotra’ya ve bana eşlik eden tüm ekibe çok teşekkür ediyorum!

Bu yazımda, Sicilya’nın doğusunda yer alan ve tur programımız kapsamında gezdiğimiz yerlerle ilgili izlenimlerimi paylaştım. Sicilya’ya yapacağım bir sonraki gezimde de Palermo, Cefalù, Monreale gibi adanın diğer güzel yerlerini görmek için can atıyorum.

İlk olarak 25 Kasım 2001 tarihinde Galata’daki Zülfaris Sinagogu’nda açılan ve Ocak 2016’da yeni mekanına taşınan 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi, yüzyıllardır bu topraklarda yaşayan Türk Musevilerinin kültürü, Osmanlı/Türk kültürleriyle etkileşimi ve toplumumuza katkıları hakkında çok değerli bilgiler veriyor.

Musevilerin Anadolu’da ne kadar süredir yaşadıkları kesin olarak bilinmemekle birlikte, arkeolojik kalıntılardan M.Ö. 4. yüzyıldan beri burada oldukları saptanabiliyor. Bu topraklarda ayakta kalmış en eski sinagog ise 3. yüzyıla ait ve Manisa’daki Sardes Antik Kenti’nde bulunuyor. Anadolu Selçuklu Devleti, Anadolu Türk Beylikleri ve Osmanlı Devleti’nde genellikle huzur ve barış içinde yaşayan Musevilerin tarih boyunca Türklerle iyi ilişkileri olmuş.

Bugün Türkiye’de yaşayan Musevilerin büyük bölümünü oluşturan Sefarad Musevilerinin bu topraklara gelişi ise 1492 yılına dayanıyor. “Sefarad” kelimesi İbranicede İspanyol veya İspanya anlamına geliyor. Kral Ferdinand ile Kraliçe İsabella’nın sürgün fermanından ve İspanyol Engizisyonundan kaçan İspanyol Yahudileri, Sultan II. Bayezid’ın daveti üzerine Osmanlı İmparatorluğu’na yerleşmiş. 2 Ağustos 1492 tarihine kadar krallığı terk etmeleri istenen İspanyol Yahudileri, sahip oldukları her şeyi geride bırakarak kendilerine kucak açan yeni vatanlarına yerleşmişler. Bu dönemde göç eden Yahudilerin sayısı tartışmalı olmakla birlikte yaklaşık 120 bin olduğu sanılıyor. II Bayezid, Kral Ferdinand için “Siz bu hükümdara nasıl akıllı diyorsunuz ki, kendi ülkesini fakirleştiriyor ve benimkini zenginleştiriyor” demiş. Gerçekten de dediği gibi olmuş. İspanyol Yahudileri, dilleri, kültürleri, bilgileri, deneyimleri ve mesleki becerileriyle Osmanlı’ya zenginlik katmış, imparatorluğun gelişmesine katkıda bulunmuşlar.

Müzede en çok ilgimi çeken bölümlerden biri, Musevilerin bu topraklara kazandırdıklarıyla ilgili bölüm oldu. Burada, enginar, boyoz, marzipan ve pandispanyayı, ipek böcekçiliğini, bakır işçiliğini ve dericiliği getirdiklerini öğrendim.

Ayrıca Osmanlı’ya ilk baskı makinelerini getiren ve 1493’te ilk matbaayı kuranlar da Sefarad Yahudileriymiş… Osmanlı’da basımevi kurup Türkçe kitap yayınlayan ilk kişi olan İbrahim Müteferrika’nın ilk kitap bastığı tarih ise 1729. 1493’ten itibaren Osmanlı’daki din özgürlüğü ortamında, matbaalar çoğalmış ve İbranice dini kitaplar rahatça basılıp satılmış.

Museviler, Avrupa ülkelerinde sefir olarak hizmet etmişler. Topkapı Sarayı’nda sultanın ve ailesinin doktoru olmuşlar. Sarayda diş doktoru olarak görev yapmış David Hayon’a ait bir kılıç, müzede sergilenen eserler arasında.

Müzede, belli başlı Yahudi sembolleri, dini bayramları, kutsal günleri, adetleri hakkında bilgi sahibi olabiliyorsunuz. Önemli sembollerden biri olan “Menora” adlı yedi kollu şamdan, Tanrı’nın evreni ve insanları yedi günde yaratmasını sembolize ediyor. Hem sağlıklı beslenme, hem de saf olanla olmayanı ayırma prensibini taşıyan Kaşerut kurallarına göre; at, eşek, domuz gibi tek tırnaklı hayvanlar yenmiyor. Etle birlikte süt ve sütlü ürünler tüketilmiyor. Çok dindar kişiler için arada altı saat geçmesi gerekirken, Avrupa’da genellikle iki saat bekleniyormuş. Çok dindar Museviler, sütlü ürünleri yiyip içtikleri çatal/kaşıklarla etli yemekleri yemezlermiş.

Müzede, dokunmatik bir ekrandan belli başlı Sefarad yemeklerinin tariflerini okuyabiliyor, kendinize veya bir başkasına e-postayla gönderebiliyorsunuz. 27 Kasım’daki etkinlikler kapsamında Sefarad lezzetleri de tadılabiliyordu ve ben özellikle patlıcanlı veya patatesli yapılan “börekitas”ı çok beğendim.

Spordan siyasete, akademiden sanata çeşitli alanlarda başarılarıyla öne çıkan Türk Yahudileri ve toplumsal yaşama katkılarıyla ilgili bilgi alabileceğiniz müzede, siyaset alanında en son, 1995-99 yılları arasında CefiKamhi’nin İstanbul milletvekili olarak görev yaptığını öğrendim. Ondan sonra siyaset alanında öne çıkan bir Yahudi bulunmuyor. Kurtuluş Savaşı’nda şehit olan Yahudiler, İkinci Dünya Savaşı’nda Yahudileri Nazilerden kurtaran Türk diplomatlar ve yine bu dönemde Almanya ve Avusturya’dan kaçıp Atatürk’ün teşvikiyle İstanbul ve Ankara’daki üniversitelere gelerek Türk öğrencilerin eğitimine değerli katkılar sunan bilim adamlarıyla ilgili de önemli bilgiler veriliyor.

1930’dan bugüne önemli olayları anlatan dokunmatik ekranda, 1942’de yaşanan Struma faciası ve çeşitli yıllarda Neve Şalom Sinagogu’na yapılan saldırılarla ilgili de bilgi ve fotoğraflar, insanlık adına utandıran bu olayların bir daha yaşanmaması umuduyla hatırlatılıyor. Osmanlı’da Musevi basınının başladığı 1842’den günümüze gazete ve dergi örneklerini de müzede inceleyebilirsiniz. Günümüzde ülkemizdeki Musevi basınının öncüsü, 1947’de kurulan ve haftalık yayınlanan Şalom gazetesi…

Müzede, Türkiye’de bulunan tüm sinagogların ve Museviler için önemli sayılan yerlerin bulunduğu dokunmatik bir harita da var. Ağırlık İstanbul’da olmak üzere Edirne’den Gaziantep’e, Antakya’dan İzmir’e ülkemizin farklı yerlerindeki Musevilere ait, günümüzde kullanılan ve kullanılmayan kutsal mekanları burada inceleyebilirsiniz. Ülkemizdeki Musevilerin sayısında özellikle 20. yüzyıl boyunca ciddi bir azalma yaşanmış ve bunun en çarpıcı örneklerinden biri de Edirne’deki Büyük Sinagog’un öyküsünde görülebiliyor.

Ülkemizin en büyük sinagogu olan Büyük Sinagog, 20. yüzyılın başında inşa edilmiş. O zamanlar Edirne’de yaklaşık 22 bin kişilik bir Yahudi cemaati varmış. Ancak üzücüdür ki günümüzde Edirne’de yaşayan sadece tek bir Yahudi kalmış. Bu değerli yapı Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilerek 2015’te tekrar açılmış. Hatta geçenlerde bu sinagogda İstanbul’dan giden bir grup tarafından düğün yapılmış. Müzede ayrıca, Yahudi olmayan ama Museviliği kabul etmiş olan Türk Boylarından Karaylar hakkında da bilgiler bulunuyor. Bir teze göre, Karayların İstanbul’da yerleştiği yerlerden biri olan Karaköy’ün asıl adı, “Karay Köyü”ymüş.

27 Kasım’daki etkinlikler kapsamında, Neve Şalom Sinagogu’nda temsili bir Yahudi düğünü izledim. Çok samimi, mütevazı ve güzel Yahudi şarkılarının çalınıp söylendiği bir törendi.

Müzede, Türk Musevilerinin Osmanlı’dan günümüze düğün gelenekleri ve sosyal yaşamı hakkında da bilgiler, fotoğraflar ve sergilemeler var.

Burada yaşayan Museviler, Türk kültüründen etkilenmişler ve dünyanın diğer yerlerinde yaşayan Musevilerde bulunmayan, sadece bu topraklarda yaşayan Musevilere özgü gelenekleri oluşmuş. Örneğin, Osmanlı’da Musevi aileler de Müslümanlar gibi düğün öncesi kına gecesi düzenlermiş. Aynı özellik, gelin ve damat kıyafetlerinde de görülebiliyor. Damadın fes takması buna bir örnek…

Musevilerde düğünler bir çatı altında yapılıyor. Evlenirken “Ketuba” adlı bir evlilik sözleşmesi imzalanıyor. Musevi dininde bir erkek normalde birden fazla kadınla evlenebilirmiş, fakat yüzyıllardır “Ketuba”ya eklenen bir maddeyle, erkek başka kadınla evlenmeyeceğine söz verir ve böylelikle tek eşlilik sağlanırmış. Bu sözleşme, kadının haklarını korumak amacıyla imzalanır ve yazılan maddelerle evlilik daha çağdaş bir hal alırmış. Eskiden elle hazırlanan ve süslenen “Ketuba”lar, günümüzde basılı evrak halindeymiş.

Hamile ve lohusalar ile yeni doğan bebekleri koruduğuna inanılan muskalar ve nazarlıklar da Sefarad Yahudilerinin kültüründe önemliymiş. Hilal, mavi göz, altı köşeli yıldız, menora, hamsa gibi muskalara dualar yazılırmış. Gelin hamile kaldığı zaman, bebeğin uzun ömürlü olması için, 5. veya 7. ayda bebek için “Faşadura” adı verilen bir kıyafet dikme töreni düzenlenirmiş.

Dini sembollerde ve eşyalarda da Türk kültüründen etkilenildiği görülebiliyor. Tevrat örtüleri, menora ve Hanuka (Işıklar) Bayramında yakılan dokuz kollu şamdan hanukiyalar ay yıldızlı yapılmış, Osmanlı ve Türk motifleri kullanılmış. Bu eşyalar sanki iki dine mensup insanlar arasındaki dostluk ve barışın, kültürler arasındaki etkileşimin birer sembolü gibi… Müzede sergilenen bu hanukiyalar, Avrupa’daki çeşitli sergilere gitmiş ve çok ilgi görmüşler.

Kültürler arası etkileşimin izlerini, Sefarad Musevilerinin dili olan Judeo-Espanyol (Ladino) dilinde de görebiliyoruz. Yazar Mario Levi, Yahudi Kültürü Avrupa Günü’ndeki söyleşisinde, “Şimdi size Ladino bir cümle söyleyeceğim ve hepiniz anlayacaksınız” dedi. Cümlesinde vapur ve rıhtım kelimeleri geçiyordu ve gerçekten de anladık. Ladino dili, 500 yıl öncesinin İspanyolcasının yüzyıllar içinde Türkçeden ve bu topraklarda konuşulan Rumca, Fransızca, İtalyanca ve hatta Portekizce gibi diğer dillerden etkilenmesi ve doğal bir şekilde evrilmesiyle oluşmuş, bugünlere kadar gelmiş. Ancak maalesef günümüzde çok az konuşuluyor ve genç nesil tarafından kullanılmıyormuş. Dolayısıyla unutulma tehlikesiyle karşı karşıya…

Müzenin ziyaretçilerden sorumlu görevlisi, kendisi de bir Sefarad Musevisi olan Roberto Sadacca şöyle söylüyor: “Dikkatle dinlerse bir İspanyol bizi, biz de bir İspanyolu anlayabiliriz. Ladino, 500 yıl önce İspanya’yı terk ettiğimiz zamanki İspanyolca temelinde. Fakat, biz Alliance Israélite Okulları açılana kadar pek fazla okula gitmediğimiz için bu dili hep kulaktan kulağa dinleyerek,annelerimizden, ninelerimizden öğrendik. Ve yazılı kuralları, dilbilgisi olmayan bir lisan bozulmaya, unutulmaya mahkumdur.”

Osmanlı’da 19. yüzyılın ortalarına kadar birçok Musevi okuma yazma bilmiyormuş. Bunu değiştirmek isteyen bir grup Fransız Yahudisinin öncülüğünde 1867’de Alliance Israélite Universelle (Alyans) Okulları açılmış. Osmanlı Devleti’nin birçok şehrinde açılan ve Fransızca eğitim veren bu okullar Osmanlı Musevilerinin eğitimine katkıda bulunmuş, eğitimli nesiller yetiştirilmiş. Daha sonra bu okullar kapanmış. Bu okullarda Yahudi olmayan öğrenciler de eğitim görmüş ki, bunlardan biri de Celal Bayar’mış. Şimdi Musevilerin tek bir okulu var, laik bir okul olan Ulus Özel Musevi Okulları…

Roberto Bey, “1980’lerden itibaren Ladino kendiliğinden yok olmaya başladı. Bu git gide daha çok insanın üniversiteye gitmesi ve Türkçeyi güzelce konuşmayı öğrenmesiyle kendiliğinden oluştu.Türkçeyi tercih ediyorlar sanıyorum. Bu doğal bir seleksiyon oldu. Modern İspanyolcaya münferit kişiler merak sarıyor. Ama genel toplumda öyle bir merak yok. Olması için de bir sebep yok bence. Çünkü anavatanımız Türkiye” diye anlatıyor.

“En çok istediğimiz şey, buradan Türk Musevileri hakkında olumlu duygularla ayrılmaları”

Aslen kimya yüksek mühendisi olan ve müze açıldığından beri burada görev yapan Roberto Bey, ziyaretçilere kendi kültürlerini anlatabildiği için mutlu olduğunu ve bu mesleğin onurlu bir meslek olduğunu düşündüğünü söylüyor: “Bu müzenin amacı, Türkiyeli Musevileri, Türk ve dünya toplumuna tanıtmak… Türk ziyaretçilerimizden ‘ne kadar benziyoruz’ tepkisini duyuyorum. Zaten biraz da amacımız bu. Sonuçta benzeşiyoruz ve benzeştiğimizi göstermek çok önemli. Bu büyük ülkenin içinde çok az sayıda Musevi var. Biraz da kendilerini çok göstermediklerinden birçok Türk hayatında hiç Musevi görmemiş. Bizim tanıtımımızın sonucunda bizimle ilgili daha çok şey bilip bizi daha çok sevebilirler diye ümit ediyoruz. Buraya gelenlerden mümkün olduğu kadar burada sunmaya çalıştığımız şeyleri öğrenmelerini istiyoruz. En çok istediğimiz şey, buradan Türk Musevileri hakkında olumlu duygularla ayrılmaları.”

Bence çabaları işe yarıyor. Müze deyip geçmemek lazım, bir müze insanın bakış açısını çok değiştirebilir. Ve toplumda zamanla bir şeyler değişebilir. Bunun için umut var. Ben de müzeye her gidişimde çevremde “ne kadar benziyoruz” sözlerini duydum. Bunu ben de düşündüm, sonra da kendime sordum, “zaten benzemememiz mümkün mü ki?” Yüzyıllardır aynı topraklarda yaşıyor, aynı memleketi paylaşıyoruz. Benzemesek bu şaşılacak bir şey olurdu bence. Bunu en çok hissettiğim anlardan biri de 27 Kasım Yahudi Kültürü Avrupa Günü’nde hepimizin bildiği ve birleştirici bir özelliği olan “Bir başkadır benim memleketim” şarkısını duyduğum an oldu. Bu şarkının bir Yahudi halk şarkısı olduğunu biliyor muydunuz? Yüzyıllar boyu bir arada aynı topraklarda yaşayan insanların kültürleri öyle iç içe geçmiş ve birlikte evrilmiş ki, birbirinden ayırabilmek ne mümkün. Hele hele düşmanlıkları anlayabilmek imkansız oluyor böyle anlarda… İnsanlar arasında hep böyle tanışıklık, sevgi ve barış olması dileğiyle…

Gerçekten de “bir başkadır” bizim memleketimiz. Bunca yıllık kültürler arası etkileşimin olduğu, hepsinin kaynaştığı bir ülke. Bugün gurur duyduğumuz, sevdiğimiz her ne varsa hepsi çeşitli kültürlere sahip insanların katkılarıyla şekillenerek bugünkü hallerini almış. Güzelliğimizi buna borçluyuz, bunu unutmayalım! Geçmişte yaşanan olumsuz tecrübeleri geride bırakarak ve olumluların üstüne yeni katmanlar inşa ederek şimdi kaynaşmak ve barış içinde yaşayarak, bu topraklardaki farklı kültürleri yüceltmek bizim elimizde. Bunu hissetmek için herkes bu müzeye gelmeli. Burası hepimizin memleketi… Belki müzede daha fazla etkinlikler düzenlenerek bu yolla daha çok insan çekilebilir. Özellikle yemekler ve müzik bu çekim gücüne sahip bence… Yazımı Pandispanya tarifiyle bitiriyorum. Genellikle limon suyu ve kabuğu kullanılarak yapılan bir kek olan Pandispanya, “İspanyol ekmeği” anlamına geliyor. Dostluk ve barış dileğiyle, afiyet olsun!

PAN D’ESPANYA (PANDİSPANYA)

Malzeme:
5 yumurta
4 kahve fincanı un
1 limonun kabuğu rende
1 limonun suyu
4 kahve fincanı şeker
1 tatlı kaşığı kabartma tozu

Yapılışı:
Yumurtalar şekerle mikserde çırpılır. Azar azar un ve kabartma tozu ilave edilir. Rendelenmiş limon kabuğu ve limon suyu eklenerek karıştırılır. Yağlanmış fırın kabına dökülür. Önceden ısıtılmış 180 derecelik fırında, yaklaşık 40 dakika pişirilir. (Bir kürdan batırılarak pişip pişmediği anlaşılır.)

Tarifi Aldığım Kaynak: “Sefarad Yemekleri” – Viki Koronyo ve Sima Ovadya

Yazı İçin Kullandığım Ek Kaynak: “Türkiye’nin Tarihi Sinagogları” – Joel A. Zack

(Bu yazımın kısa bir versiyonu hurriyet.com.tr’de yayınlandı. Okumak için buraya tıklayabilirsiniz.)